Grób wojownika huńskiego z Jakuszowic

Jednym z najbardziej interesujących śladów świadczących o kontaktach ludności zamieszkującej tereny południowej Polski z państwem huńskim w pierwszej połowie V w. jest znalezisko grobowe z Jakuszowic koło Kazimierzy Wielkiej.

W jesieni 1911 roku Andrzej Radziszewski, włościanin z Jakuszowic, natrafił przy wydobywaniu piasku ze wzgórka niedaleko rzeczki Nidzicy, na gł. ok. 10 łokci (6 m), na bogato wyposażony w przedmioty wykonane ze srebra i złota grób mężczyzny pochowanego wraz z koniem. Wiadomość o odkryciu dotarła do władz rosyjskich w Kazimierzy Wielkiej, które urzędowo dały znać do Petersburga o odkryciu skarbu. A. Radziszewski w obawie przed utratą znaleziska, porozumiał się z miejscowym społecznikiem, lekarzem dr Antonim Dutkiewiczem, urzędnikiem cukrowni w Kazimierzy Wielkiej, który natychmiast przemycił przez granicę rosyjsko-austriacką zabytki do Krakowa, gdzie zostały zdeponowane w Muzeum Narodowym, które następnie zapłaciło A. Radziszewskiemu 893.12 korony. Należy tu dodać, że podobno również władze niemieckie były zainteresowane znaleziskiem, tak że nawet próbowały ofiarować A. Radziszewskiemu za wykopane przedmioty więcej o 100 rubli, ale on ze swoją stratą wolał je przekazać do Krakowa. W odpowiedzi na urzędowe doniesienie przesłane z Kazimierzy Wielkiej do Petersburga władze rosyjskie wysłały telegram w którym żądały od miejscowych władz wykrycia i oddania "skarbu". Jednak ich działania były spóźnione, gdyż zabytki z grobu "książęcego" z Jakuszowic znajdowały się już w Krakowie. W 1938 roku "skarb" z Jakuszowic przekazany został przez Muzeum Narodowe w Krakowie w depozyt - właściwie wymieniony za ołtarz pod nazwą Tryptyk z Lusiny - do Muzeum Archeologicznego PAU. Po II wojnie światowej w latach 50-tych wraz z innymi zbiorami znalazł się on w nowo powołanym Muzeum Archeologicznym w Krakowie.

Pochowany w bogatym grobie młody mężczyzna wyposażony był m.in.: w długi ( 95,1 cm), żelazny, dwusieczny miecz z resztkami pochwy pokrytej złotą blaszką zdobioną wybijanym ornamentem rybiej łuski; bursztynową gałkę z almandynem osadzonym w złotej oprawie; wykonane ze złotej blaszki okucia symbolicznego łuku refleksyjnego; żelazny nóż; złote i srebrne oraz pozłacane ozdoby stroju i części rzędu końskiego.

Elementy tego ostatniego w większości pokryte są ornamentem stempelkowym z zastosowaniem techniki niello, nawiązującym do stylu Sösdala-Untersiebenbrunn. Natomiast złote ozdoby stroju w tym m.in. sprzączki ozdobiono półszlachetnymi kamieniami - czerwonymi almandynami wykonane są w tzw. stylu polichromicznym.

Ze względu na charakterystyczne formy zabytków i ich cechy stylistyczne uważa się, że omawiany zespół pochodzi z pierwszego trzydziestolecia V w. Pochówek z Jakuszowic z uwagi na obecność w wyposażeniu symbolicznego łuku refleksyjnego zdobionego okuciami ze złotej blaszki określany jest jako "grób huński". Tego typu łuki znajdowane są w bogatych grobach dostojników huńskich w Kotlinie Karpackiej oraz pochodzą ze znalezisk o charakterze ofiarnym. W grobie w Jakuszowicach pochowany był zapewne wódz, który należał do grupy naczelników plemiennych, pozostających z pewnością w kontaktach z państwem huńskim, w okresie poprzedzającym jego rozkwit w czasach Atylli.

W pobliżu grobu "książęcego" odkryto osadę ludności kultury przeworskiej. Do dzisiaj jednak nie natrafiono na pozostałości siedziby owego władcy. Osada w Jakuszowicach była zamieszkiwana od młodszego okresu przedrzymskiego po wczesną fazę wędrówek ludów (od II w. p.n.e. do poł. V w. n.e.). Wyróżnia się bogactwem materiałów zabytkowych wśród których szczególnie liczne są monety rzymskie (110 egz.), a także inne importy rzymskie: zapinki, szklane paciorki, fragmenty szklanych naczyń, pierścieni i kamieni do gry, fragmenty naczyń terra sigillata, fragmenty kolczug.