SIEDZIBA

Początki

Pierwszą siedzibą krakowskiego Muzeum Archeologicznego - gdy było ono jeszcze związane z Towarzystwem Naukowym Krakowskim - były pomieszczenia Biblioteki Jagiellońskiej przy ul. św. Anny 8. Pierwsza wystawa zbiorów muzealnych, jaką zorganizowano w 1858 roku pod nazwą Wystawa Starożytności, odbyła się natomiast w pałacu Lubomirskich przy ul. św. Jana 17. W roku 1864 Muzeum przeniesiono do nowo wybudowanego gmachu przy ul. Sławkowskiej 17 i w budynku tym, będącym siedzibą Akademii Umiejętności, pozostawało ono przez ponad 100 lat, do roku 1967, kiedy to główną siedzibą Muzeum stał się zabytkowy kompleks budynków poklasztornych i powięziennych św. Michała przy ul. Senackiej 3.

Dzień dzisiejszy
Siedziba główna - zespół gmachów św. Michała

Zespół gmachów św. Michała posiada odległą i ciekawą przeszłość, udokumentowaną zarówno przez badania archeologiczne, jak i źródła pisane. Teren, na którym znajduje się obecnie Muzeum, zlokalizowany był na zachodnim obrzeżu średniowiecznego miasta. W okresie od IX do XIII w. przez ten rejon przebiegały drewniano-ziemne umocnienia podgrodzia Okół, natomiast od XIV w. mur obronny miasta. Relikty tych umocnień zachowały się w podziemiach Muzeum i w północno-wschodniej części ogrodu. W północno-zachodnim narożniku zabudowań i pod murem ogrodzenia od strony ul. Poselskiej widoczne są do dziś relikty baszty Legackiej, zwanej też basztą Murarzy.

W ostatnich latach XIV wieku omawiany teren był własnością rodów feudalnych. Tutaj znajdowały się: dwór Gniewosza z Dalewic, siedziba rodu Tęczyńskich zwana Malowanym Dworem oraz XIV-wieczna łaźnia miejska. Dwór Gniewosza został zakupiony w 1424 roku przez opata tynieckiego; znajdowało się w nim później tzw. hospicjum tynieckie. W 1612 roku posiadłość została odkupiona przez Mikołaja Zebrzydowskiego, który ofiarował ją zakonowi karmelitów reformowanych, czyli bosych. Z kolei dwór Tęczyńskich był w posiadaniu rodziny do połowy XVI wieku. Potem prawdopodobnie służył jako zbór kalwiński, a następnie był dzierżawiony przez Łukasza Trzaskowskiego. W 1610 roku przeszedł na własność karmelitów bosych jako dar kasztelana wiślickiego Andrzeja Tęczyńskiego (ciekawostką jest, że w łacińskim dokumencie darowizny nazwa Malowany Dwór podana jest w brzmieniu polskim). Na początku XVII wieku karmelici otrzymali również łaźnię miejską, sąsiadującą z ogrodami klasztoru franciszkańskiego. W XVII wieku wszystkie powyższe budowle zostały poddane przez karmelitów gruntownej przebudowie na potrzeby klasztoru. Wtedy też w części zabudowań wzniesiono kościół pod wezwaniem św. Michała i św. Józefa, konsekrowany w 1635 roku.

Dawny gmach klasztoru Karmelitów

Po rozbiorach klasztor i kościół skonfiskowano w 1797 roku na rzecz państwa austriackiego adaptując budynki klasztorne na więzienie. Układ przestrzenny istniejących dziś budynków został uformowany w drugiej połowie XIX wieku. W 1872 roku zburzono przylegający do więzienia kościół św. Michała i św. Józefa, a na jego miejscu wybudowano gmach sądu karnego. Po roku 1874 połączono budynki więzienne z gmachem sądu, zaś na potrzeby więzienia wykonano kaplicę w północno-zachodniej części zabudowań - od. strony ul. Poselskiej. Od strony ul. Senackiej wzniesiono dzisiejszą bramę wjazdową i budynek dla potrzeb gospodarczych więzienia (kuchnia, pralnia, magazyn). Zespół gmachów św. Michała (nazwa pochodzi od wezwania zburzonego kościoła) służył jako więzienie przez ponad półtora wieku - aż do roku 1950. Przebywali w nim zarówno przestępcy kryminalni, jak i więźniowie polityczni. Listę tych ostatnich otwierają organizatorzy i uczestnicy rewolucji krakowskiej w 1846 r. i Wiosny Ludów. Więźniowie polityczni przybywali do św. Michała falami odzwierciedlającymi historię zrywów wolnościowych i walk o sprawiedliwość społeczną. I tak, kolejną falę więźniów politycznych stanowią uczestnicy Powstania Styczniowego (1863 r.). Wtedy to w jednej celi z góralem z Chochołowa przebywał Michał Bałucki. Nie wszyscy wiedzą, że efektem ich wspólnych przeżyć był wiersz Bałuckiego, znany dziś "przebój" - Góralu, czy ci nie żal?... Pod koniec XIX w. bramy więzienia zamykają się za pierwszymi działaczami socjalistycznymi (m.in. Ludwik Waryński i jego towarzysze - tutaj właśnie w roku 1880 odbył się proces partii "Proletariat" i jej przywódców). Do więzienia trafiają wówczas również organizatorzy i uczestnicy strajków i manifestacji robotniczych, a także działacze niepodległościowi. W okresie międzywojennym więzienie św. Michała funkcjonowało jako zakład śledczy. W czasie okupacji niemieckiej przetrzymywano w nim aresztowanych za przestępstwa kryminalne i osoby schwytane podczas łapanek.

Od 1945 roku więzienie św. Michała służyło władzy ludowej do izolowania "wrogów demokratycznego ustroju państwa polskiego". Przebywali tutaj (w trakcie śledztwa lub już z wyrokami) żołnierze Armii Krajowej i innych formacji wojskowych, a także działacze organizacji politycznych oraz zwykli więźniowie kryminalni. W salach sądu przy ul. Senackiej odbywały się również procesy polityczne i wówczas oskarżonych przetrzymywano "u św. Michała". Miało to miejsce w związku z głośnym procesem II Zarządu WiN i PSL w 1947 r. (proces Niepokólczyckiego i Mierzwy) oraz ks. Gurgacza w 1949 roku. Ciekawym wydarzeniem w powojennej historii więzienia św. Michała (upamiętnionym specjalną tablicą wmurowaną w mur ogrodu muzealnego od strony ul. Poselskiej) było zorganizowanie w dniu 18 sierpnia 1946 roku przez grupy zbrojne ruchu oporu AK oraz Józefa Kurasia "Ognia" akcji opanowania więzienia i w jej rezultacie uwolnienie kilkudziesięciu najbardziej zagrożonych więźniów - żołnierzy AK, WiN i NSZ.

W roku 1954 władze miasta Krakowa przekazały Zakładowi Historii Kultury Materialnej PAN kompleks budynków powięziennych z przeznaczeniem na potrzeby Muzeum Archeologicznego. Stanowiło to uwieńczenie wieloletnich starań ówczesnego Dyrektora Muzeum, a zarazem kierownika Zakładu HKM PAN, doc. Tadeusza Reymana. W latach 1956-1967, za dyrektury Stefana Noska, a następnie Kazimierza Radwańskiego, przeprowadzono remont kapitalny, zachowując wszakże zabytkowy charakter budowli. Pomieszczenia więzienne zaadaptowano - na ile to było możliwe - na pracownie, bibliotekę, magazyny i sale wystawowe.