Muzeum Archeologiczne w Krakowie
- spadkobiercą Muzeum Towarzystwa Naukowego Krakowskiego

W pierwszej połowie XIX wieku powstawały w Polsce, pomimo braku niepodległości, towarzystwa naukowe, będące jedną z niewielu form społecznego organizowania się, na jakie zezwalały władze zaborcze. Istnienie życia naukowego, zwłaszcza w dziedzinie nauk społecznych, było zarazem świadectwem starań światłych jednostek o rozwój życia umysłowego narodu i ratowanie oraz pielęgnację jego tożsamości. Warto tu zaznaczyć, że szczególnie korzystne warunki do tego rodzaju działalności istniały w zaborze austriackim, gdzie władze prowadziły stosunkowo najbardziej liberalną politykę wobec ludności polskiej.

Już w 1816 roku powstało zatem w Krakowie Towarzystwo Naukowe Krakowskie. W jego ramach, w roku 1848,powstał Oddział Sztuk i Archeologii; skupiona w nim grupa osób powołała w 1850 roku Komitet Archeologiczny do sprawy utworzenia w Krakowie Muzeum Starożytności, co ostatecznie stało się dnia 18 lutego 1850 roku. Członkami Komitetu byli: Karol Kremer, dyrektor budownictwa Rzeczypospolitej Krakowskiej, Józef Muczkowski, dyrektor Biblioteki Jagiellońskiej, poeta Wincenty Pol, zarazem profesor pierwszej w Polsce katedry geografii na UJ oraz Teofil Żebrawski, architekt, inspektor komunikacji lądowych i wodnych. Pierwszą siedzibą nowo powołanego Muzeum Starożytności Krajowych była Biblioteka Jagiellońska przy ul. św. Anny 8. W roku 1864 Muzeum przeniesiono do nowo wybudowanego gmachu przy ul. Sławkowskiej 17 i w budynku tym (później od strony ul. św. Jana 22) pozostawało przez ponad 100 lat. Przez blisko ćwierć wieku Muzeum działało w ramach wspomnianego wyżej Towarzystwa; od roku 1873 natomiast - po powstaniu i rozpoczęciu działalności przez Akademię Umiejętności - było związane z tą właśnie instytucją. W roku 1891 Muzeum (już jako Muzeum Archeologiczne) zostaje wyodrębnione jako samodzielna, specjalistyczna placówka Akademii Umiejętności; w tym charakterze Muzeum istniało także po odzyskaniu niepodległości - jako placówka PAU, a po II Wojnie Światowej również PAN - do roku 1955, kiedy to przeszło pod zarząd administracji państwowej.

Powołanie Muzeum do życia w roku 1850 było dla rozwoju archeologii w Polsce faktem doniosłym. Oto bowiem po raz pierwszy na ziemiach polskich badania nad najdawniejszą przeszłością uzyskały status działań kierowanych przez wyspecjalizowaną placówkę. Adresowana do społeczeństwa polskiego Odezwa Towarzystwa Naukowego z Uniwersytetem Jagiellońskim połączonego w celu archeologicznych poszukiwań..., apelująca o nadsyłanie informacji o znaleziskach i posiadanych zabytkach oraz przekazywanie ich do nowo utworzonego Muzeum, spotkała się szybko z żywą reakcją ludności. Zbiory Muzeum rosły, a jednym z pierwszych darów otrzymanych przez nie był kamienny posąg Światowida, odkryty w Zbruczu w 1848 roku, będący do dziś symbolem i chlubą naszej placówki.

Szybko powiększające się zasoby Muzeum pozwoliły na przygotowanie już w 1857 roku pierwszej w Krakowie Wystawy Starożytności, którą zorganizowano w Pałacu Lubomirskich przy ul. św. Jana 17. Obok słynnego już posągu Światowida wystawiono na niej znaleziska z różnych części Polski, reprezentujące różne okresy pradziejów. Wśród pokazanych zabytków warto wymienić materiały pochodzące z badań cmentarzysk ludności kultury łużyckiej znajdujących się w okolicach Krakowa (np. Popówka, Brzezie), dużą ilość wyrobów brązowych z różnych miejscowości, monety rzymskie itp. Wystawa wywołała spory rezonans: w ciągu czterech miesięcy zwiedziło ją ponad 16 tysięcy osób, prasa zamieściła szereg artykułów i informacji. W roku 1872 w salach pałacu biskupiego w Krakowie otwarto drugą Wystawę Starożytności. Tym razem przygotowano specjalny katalog, a podczas jej trwania codziennie wygłaszano odczyty popularno-naukowe. W tym też czasie nastąpiła konsolidacja zbiorów archeologicznych Muzeum, które przejęło różne kolekcje rozproszone dotychczas po różnych instytucjach.

Warto w tym miejscu zaznaczyć, że zgodnie z intencją Towarzystwa Naukowego Krakowskiego Muzeum funkcjonowało jako "skarbnica pamiątek narodowych". Obok zabytków archeologicznych gromadzono w nim wszelkie pamiątki związane z dziejami narodu i państwa polskiego (militaria, numizmaty, mapy, dzieła sztuki), a nawet dokumenty i pamiątki rodzinne. Dopiero w roku1893 zbiory historyczne przekazano do Muzeum Narodowego.

Powołanie do życia Akademii Umiejętności w 1873 roku i aktywność Komisji Antropologicznej i Archeologicznej przyczyniły się do ożywienia działalności archeologicznej w Małopolsce; notujemy wtedy pierwsze większe i metodycznie poprawne akcje wykopaliskowe m.in. na znanych i ważnych małopolskich cmentarzyskach ludności kultury łużyckiej (np. Kwaczała, Brzoskwinia), przeprowadzono też liczne akcje badawcze w jaskiniach podkrakowskich i ojcowskich. Dzięki tym akcjom zbiory Muzeum wydatnie się powiększały. Komisje Akademii prowadziły też badania na terenach leżących w granicach dawnej Rzeczypospolitej; wymienić tu trzeba przede wszystkim wykopaliska Godfryda Ossowskiego (który w 1891 r. zostaje pierwszym kustoszem Muzeum) na osadzie ludności kultury trypolskiej w Bilczu Złotym na Podolu, skąd pochodzi przepiękna seria ceramiki malowanej i przedmiotów kultowych, a także wyjątkowe wykopaliska tego badacza w Ryżanówce na Ukrainie, gdzie podczas badań kurhanu scytyjskiego odkrył bogato wyposażony grób scytyjskiej księżniczki. Zabytki z tego grobu stanowią do dziś jedną z najcenniejszych kolekcji w zbiorach naszego Muzeum. Międzynarodowa pozycja Akademii Umiejętności przyczyniła się także do tego, że zbiory Muzeum wzbogaciły się o liczne dary z obszarów Polski znajdujących się w granicach pozostałych zaborów, jak i pochodzące z badań w różnych rejonach świata. Trzeba tu wymienić kolekcję zabytków staroperuwiańskich ofiarowaną Muzeum przez Władysława Klugera, a przede wszystkim sarkofagi egipskie pochodzące z badań krakowianina Tadeusza Smoleńskiego w El-Gamhud w 1906 roku.

W roku 1894 stanowisko dyrektora Muzeum objął Włodzimierz Demetrykiewicz, którego ogromna aktywność przyczyniła się do dalszego powiększenia zbiorów Muzeum. Kontynuował on m.in. prace wykopaliskowe w Bilczu Złotym, a także prowadził liczne badania w Galicji. Napływ materiałów do składnic muzealnych stworzył bazę do nowego podejścia do oceny pradziejów Małopolski.

Działalność Muzeum Archeologicznego PAU w Polsce międzywojennej związana jest z nazwiskami Józefa Żurowskiego i Tadeusza Reymana, późniejszego wieloletniego dyrektora tej placówki. Aktywność terenowa obu tych postaci nie tylko wzbogaciła zbiory muzealne pod względem ilościowym - badacze ci odkryli i przebadali stanowiska, które dostarczyły niezwykle cenne materiały ze wszystkich okresów prahistorii. Do najważniejszych odkryć należą te z Giebułtowa, Książnic Wielkich, Prokocimia, czy Złotej Sandomierskiej, a wymienić też należy badania nad pozostałościami rzemiosła garncarskiego z okresu rzymskiego, odkrytymi w Igołomi i Tropiszowie na wschód od Krakowa. Postaci Tadeusza Reymana należy także zawdzięczać uporządkowanie zbiorów muzealnych i urządzenie stałej wystawy. Był on osobą, która przekształciła nasze Muzeum w prawdziwie nowoczesną placówkę.

Po II Wojnie Światowej, podczas której działalność Muzeum była przez okupanta zawieszona, rozpoczęto - pod kierunkiem T. Reymana - prace wykopaliskowe w ośrodku produkcji garncarskiej z późnego okresu wpływów rzymskich, będące kontynuacją badań przedwojennych. Równocześnie uporządkowano zbiory i ponownie otwarto stałą wystawę.

W roku 1949 rozpoczęła się budowa Huty im. Lenina (dziś im. T. Sendzimira), co oznaczało dla Muzeum poważne zaangażowanie się w badania ratownicze. Po różnych zmianach organizacyjnych za badania te został odpowiedzialny specjalnie w tym celu powołany do życia nowohucki Oddział Muzeum Archeologicznego, przez długie lata kierowany przez Stanisława Buratyńskiego, następnie (od 1981 r.) przez Jacka Rydzewskiego, od roku 1995 przez Małgorzatę Kaczanowską, a od roku 2005 do dzisiaj przez Jacka Górskiego. Efektem działań Oddziału jest odkrycie ponad 100 stanowisk archeologicznych, z czego przebadano niemal połowę, w tym ok. 5,5 tysiąca obiektów archeologicznych, ratując przy tym ogromne ilości zabytków ze wszystkich niemal epok i okresów pradziejowych. Dzięki tym badaniom rejon Nowej Huty stał się jednym z najlepiej przebadanych archeologicznie obszarów w kraju. Osiągnięcia Oddziału, zarówno jeśli chodzi o skalę badań terenowych, jak i o zakres opracowania wydobytych materiałów zabytkowych spowodowały, że Oddział ten traktowany jest w polskim środowisku archeologicznym jako samodzielna placówka o własnym, wybitnym dorobku. W roku 2007, dzięki wybudowaniu na terenie Ośrodka Magazynowo-Studyjnego w Branicach przez Krakowski Zespół do Badań Autostrad (patrz niżej) zespołu magazynów na zbiory archeologiczne, udało się zwolnić i wyremontować na potrzeby Oddziału pomieszczenia w dworze w Branicach. Tak więc po blisko półwieczu tułaczki w prowizorycznych lokalach nowohucki Oddział Muzeum znalazł wreszcie komfortowe, nowocześnie wyposażone miejsce do pracy, a materiały z wszystkich badań Oddziału, prowadzonych na terenie Nowej Huty, znajdują się wreszcie w jednym miejscu.

Drugim poważnym obszarem zainteresowań Muzeum było - i jest - odkryte i badane od 1955 roku starożytne hutnictwo żelaza w Górach Świętokrzyskich. Dzięki tym badaniom znamy dziś z wymienionego rejonu ponad 6000 stanowisk produkcji dymarskiej, zrekonstruowany został proces produkcyjny oraz jego kontekst gospodarczy, przyrodniczy i kulturowy. Badania Muzeum nad tą problematyką, prowadzone przez ponad 40 lat przez prof. Kazimierza Bielenina, stały się wzorem dla podobnych poczynań w innych krajach Europy i przyczyniły się do ugruntowania międzynarodowej pozycji Muzeum.

Inną ważną dziedziną badań Muzeum jest problematyka związana z wczesnośredniowiecznym Krakowem. Długoletnie badania terenowe (wykopaliska, liczne wiercenia geologiczne, ciągłe nadzory nad pracami ziemnymi) dostarczyły ogromnej ilości informacji pozwalających na pełniejszą rekonstrukcję najwcześniejszego okresu historii miasta. Podsumowaniem tych prac stała się eksponowana u nas w latach 1996-2003 wystawa pt. "Kraków przed 1000 lat", autorstwa wieloletniego dyrektora Muzeum i zarazem badacza Krakowa, prof. Kazimierza Radwańskiego.

Rok 1955 stanowi w historii Muzeum znaczącą datę. Po ponad 100-letnim okresie funkcjonowania w ramach najpierw Towarzystwa Naukowego, następnie Akademii Umiejętności, PAU i wreszcie PAN - Muzeum zostało organizacyjnie wyłączone z tych struktur i podporządkowane jako samodzielna instytucja Ministerstwu Kultury i Sztuki (w roku 1958 Muzeum podporządkowano Radzie Narodowej m. Krakowa; w latach 1990-1998 Muzeum podległe było Wojewodzie Krakowskiemu, natomiast od 1 stycznia 1999 roku Muzeum, jako instytucja samorządowa, znajduje się pod opieką Marszałka Województwa Małopolskiego). W latach sześćdziesiątych ukończono kompleksowy remont przekazanego Muzeum przez Radę Narodową m. Krakowa zespołu gmachów poklasztornych i powięziennych św. Michała i w roku 1967 Muzeum przeniosło się do nowych pomieszczeń. Budynki te po remoncie i adaptacji dla celów muzealnych stanowią jedno z piękniejszych muzeów w Polsce.

W dniu dzisiejszym Muzeum rozwija wielokierunkową działalność naukową poprzez swe specjalistyczne działy. Główny obszar działania Muzeum to Małopolska, jednak z uwagi na swe tradycje Muzeum prowadzi także, lub uczestniczy w programach międzynarodowych, na ogół wspólnie z innymi instytucjami. Nie można tu nie wspomnieć o uczestnictwie Muzeum (razem z Instytutem Archeologii UJ i Instytutem Archeologii NAN Ukrainy) w badaniach kurhanu scytyjskiego w Ryżanówce na Ukrainie (tego samego, który badał przed 110 lat wcześniej Godfryd Ossowski). Badania te zostały uwieńczone pełnym sukcesem (odkopano grób wodza scytyjskiego z początków III wieku p.n.e.); rezultaty tych badań zaprezentowaliśmy w roku 1999 na specjalnej wystawie pt. Tutanchamon ukraińskich stepów, która cieszyła się wielkim powodzeniem wśród krakowskiej publiczności.

Innym przykładem międzynarodowej aktywności Muzeum są zakończone już, a realizowane pod egidą Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej Uniwersytetu Warszawskiego w Kairze, badania wykopaliskowe w Delcie Nilu, w miejscowości Benha w Egipcie (starożytne Tell-Atrib), a także podjęte w roku 2000 nowe badania wykopaliskowe w starożytnej Marei, położonej w pobliżu Aleksandrii. Pracownicy Muzeum uczestniczą też w badaniach innych instytucji, w Grecji, a ostatnio i w Maroku (w ramach ekspedycji Uniwersytetu Jagiellońskiego).

Chociaż ostatnio, wskutek kryzysu, nasilenie własnych badań wykopaliskowych prowadzonych przez Muzeum wyraźnie zmalało, to trzeba podkreślić, że Muzeum w miarę możliwości zawsze angażuje się w ratowanie dziedzictwa archeologicznego zagrożonego w wyniku rozmaitych działań inwestycyjnych. Wymienić tu trzeba prowadzoną w ostatnich czasach kilkuletnią akcję badań ratowniczych w Górce Narodowej, ciągłe nadzory nad pracami ziemnymi na terenie Starego Miasta, wreszcie najbardziej spektakularne badania, jakimi są bez wątpienia - tak ze względu na jakość odkryć, jak i ze względu na skalę przedsięwzięcia - wykopaliska na trasie budowy autostrady A-4 w województwie małopolskim, prowadzone w ramach Krakowskiego Zespołu do Badań Autostrad (Zespół ten tworzą: Instytut Archeologii UJ, krakowski Oddział Instytutu Archeologii i Etnologii PAN oraz Muzeum Archeologiczne w Krakowie).

Trzeba wreszcie wspomnieć o innej, niezwykle ważnej dziedzinie działalności Muzeum, jaką jest upowszechnianie wiedzy o pradziejach Małopolski, zarówno na poziomie popularno-naukowym, jak i czysto naukowym. W ostatnich latach zorganizowano szereg znaczących wystaw (własnych i sprowadzanych), które cieszyły się wielkim uznaniem publiczności (niektóre z nich cieszą się nadal). Są to m.in. wystawy: Paleolit okolic Krakowa, Gazociąg pełen skarbów archeologicznych, Kraków przed 1000 lat, Tutanchamon ukraińskich stepów, 150 lat Muzeum Archeologicznego w Krakowie, Wikingowie, Bogowie starożytnego Egiptu, Materiały kultury trypolskiej z Bilcza Złotego, Źródło żywiołów. Obecnie trwa realizacja naszej nowej stałej wystawy pt. Pradzieje i wczesne średniowiecze Małopolski. Muzeum realizuje swą misję również poprzez stałą współpracę ze szkołami, prowadząc lekcje muzealne i zajęcia fakultatywne. Do tradycji weszło już organizowanie w początkach wakacji archeologicznego festynu na terenie naszego Ośrodka Magazynowo-Studyjnego w Branicach.

Ponadto Muzeum jest także wydawcą dwóch roczników: "Materiały Archeologiczne" i "Materiały Archeologiczne Nowej Huty", gdzie udostępnia środowisku naukowemu rezultaty prowadzonych przez siebie prac terenowych i opracowań materiałów zabytkowych ze swych zbiorów. Od dwóch lat Muzeum posiada własną, ciągle wzbogacaną i aktualizowaną stronę internetową. Staramy się, by była ona atrakcyjna dla wszystkich zainteresowanych, bez względu na ich stopień znajomości problematyki archeologicznej.

W roku 2000 Muzeum Archeologiczne w Krakowie uroczyście obchodziło 150 rocznicę swego istnienia. Mamy nadzieję, że nie tylko we własnej ocenie jesteśmy dziś godnymi spadkobiercami świetnych tradycji nie tylko naszej instytucji, ale i środowiska naukowego Krakowa - tych tradycji, jakie leżą u źródeł Polskiej Akademii Umiejętności.

Zobacz również:

• Muzeum w pigułce