BADANIA ARCHEOLOGICZNE
PRZY PRZEBUDOWIE NAWIERZCHNI MAŁEGO RYNKU
W 2007 ROKU

Mały Rynek w Krakowie jest jednym z najważniejszych placów targowych funkcjonujących na terenie miasta lokowanego w 1257 roku. Znajduje się on po wschodniej stronie Rynku Głównego, pomiędzy dwiema ulicami prowadzącymi z Rynku do głównych bram miejskich położonych w umocnieniach obronnych po wschodniej stronie miasta. W północnej części Mały Rynek opiera się o ul. Mikołajską, prowadzącą w średniowieczu do bramy o tej samej nazwie, a następnie w stronę kościoła św. Mikołaja na przedmieściu Wesoła. Przez tą bramę wiódł główny trakt handlowy o znaczeniu międzynarodowym, którym poruszały się karawany kupieckie jadące przez Mogiłę do Sandomierza i Przemyśla, a następnie dalej w kierunku Rusi i do krajów nadczarnomorskich. Południowa pierzeja Małego Rynku opiera się o ul. Sienną, którą była lokalną drogą gospodarczą prowadzącą do Bramy Nowej i na tereny zlokalizowane nad brzegami Wisły. Na przedpolu fortyfikacji sąsiadujących z Bramą Nową położone były różnorodne obiekty stanowiące zaplecze gospodarcze miasta i krakowskich mieszczan. Przed bramą zlokalizowana była również rzeźnia, stajnie i obory miejskie, a także składy drewna i różnych towarów przywożonych do Krakowa drogą wodną. Na Małym Rynku prowadzony był handel mięsem, później także handel starzyzną (od XVI w.) oraz nabiałem, warzywami i owocami (od XIX w.). Tu znajdowały się jatki rzeźnicze, a także kuchnia miejska przeznaczona dla ubogich.

Badania archeologiczne na Małym Rynku prowadzone były po raz pierwszy pod koniec lat 60-tych XX wieku. Wówczas poprzedzały one – podobnie jak badania realizowane w lutym i marcu 2007 r. – przebudowę nawierzchni placu i przyległych do niego ulic.

Tegorocznymi pracami archeologicznymi objęto przede wszystkim teren planowanej fontanny po wschodniej stronie placu, a także obszar przeznaczony pod budowę pomnika księcia Bolesława Wstydliwego. Łącznie przebadano tu teren o powierzchni około 25 m2. Nadzorem i badaniami ratowniczymi objęto także wszystkie przekopy instalacyjne oraz roboty związane z wymianą podłoża pod nowe nawierzchnie placu, jezdni i chodnika. W trakcie tych robót stwierdzono, że poziomy użytkowe Małego Rynku z czasów nowożytnych zostały zniszczone w okresie budowy murowanych kanałów blokowych w początku XIX stulecia oraz podczas niwelacji placu i przyległych ulic przy budowie torowiska tramwajowego w 1902 roku.

Pod utworami niwelacyjnymi z czasów współczesnych zachowały się nienaruszone nawarstwienia kulturowe ze średniowiecza i z okresu renesansu. Lokalnie miały one miąższość dochodzącą do 150 cm. W ich obrębie wyróżniono ślady bruków kamiennych, charakterystyczne nawarstwienia odpadkowe z dużą ilością różnorodnych szczątków organicznych, a także relikty klepisk i drewnianych podłóg wewnątrz zabudowań. Na szczególną uwagę zasługiwał poziom użytkowy wykonany z szerokich desek, będący prawdopodobnie podłogą wewnątrz jatek rzeźniczych lub innej, bliżej nie określonej budowli handlowej. Interpretacja tego obiektu nie jest w pełni możliwa z powodu zniszczenia jego ścian przez wykopy instalacyjne z XX wieku, zaś ślady podłogi obserwowano na długości ponad 6 m i szer. około 200 cm. Bezpośrednio pod jej deskami znaleziono glinianą grzechotkę oraz zgnieciony garnek, które prawdopodobnie zostały ukryte jako przedmioty kultowe (dary zakładzinowe !?) mające zapewnić pomyślność użytkownikom lub właścicielom. W warstwie organicznej zalegającej na podłodze znaleziono różnorodne przedmioty związane z handlem (m.in. odważnik z ołowiu) oraz z działalnością gospodarczą (w tym przęśliki gliniane i osełka kamienna). W nawarstwieniach tych odkryto również pierścionek z brązu, paciorki ze szkła oraz fragment skórzanego pasa z zachowanymi ozdobnymi okuciami brązowymi.

W nawarstwieniach odpadkowych funkcjonujących na Małym Rynku w XIV i XV wieku występowały bardzo licznie połupane kości zwierzęce. Wśród nich dominowały kości łopatkowe bydła domowego, które miejscami tworzyły zwarte poziomy. Ich pojawienie się jest zapewne związane z działalnością jatek, targu mięsnego i kuchni miejskiej. Potwierdzały to także ślady ćwiartowania mięsa widoczne na niektórych kościach bydlęcych. Z działalnością masarską i rzeźniczą był prawdopodobnie związany topór, którego ostrze wraz z żeleźcem znaleziono w tych nawarstwieniach. Nie wykluczone, że tak ogromne nagromadzenie kości łopatkowych mogło też mieć związek z ich wykorzystywaniem do utwardzania i osuszania poziomu użytkowego na placu targowym. W obrębie omawianych nawarstwień pojawiły się też szczątki drewnianych rur wodociągowych oraz relikty ścian bliżej nie określonego budynku o konstrukcji zrębowej z XV wieku.

Podczas badań na Małym Rynku zarejestrowano też relikty osadnicze powiązane z wczesnym średniowieczem, z okresem poprzedzającym lokację Krakowa. Należały do nich resztki warstwy kulturowej, pozostałości jam odpadkowych, ślady dołków posłupowych oraz zabytki ruchome. Wśród nich najliczniej pojawiły się ułamki naczyń glinianych, polepa, połupane kości zwierzęce oraz żużel z wytopu lub obróbki żelaza. Z nawarstwień tych pochodzi także klucz żelazny oraz dwa zagadkowe okucia z blachy żelaznej w kształcie smukłych stożków. Były one wbite w piasek calcowy obok jednej z jam odpadkowych zawierających m.in. żużel. Z okresem poprzedzającym lokację Krakowa był związany zagadkowy rów przebiegający po osi N - S wzdłuż wschodniej pierzei obecnego placu. Na jego częściowo zamulonym dnie zachowały się resztki drewnianej rury wodociągowej. Były to urządzenia doprowadzające wodę do klasztoru OO. Dominikanów. Przypuszczalnie to one są wzmiankowane w źródłach pisanych.

Na szczególną uwagę zasługuje miecz żelazny, pierwsze znalezisko archeologiczne tego typu z Krakowa. Ma on długość około 118 cm, zaś jego lekko (szablasto) wygięta głownia (o szerokości do 4 cm) zaopatrzona była po obu stronach w znaki miecznicze w postaci kółka z krzyżykiem i strzałką. Rękojeść miała długość około 23,5 cm i była zakończona masywną, wieloboczną (oktogonalną) głowicą o długości 6 cm. Ani kształt i forma miecza, ani umieszczone na nim znaki nie mają analogii wśród dotychczasowych znalezisk z Polski. Okaz z Małego Rynku można łączyć z XIV - XV wiekiem.

Emil Zaitz
Michał Zaitz

Drewniana rura wodociągowa (XV w.) przecięta przez XX-wieczną kanalizację	Gliniana grzechotka (XIV-XV w.)	Fragment pasa skórzanego skórzanego okuciami brązowymi (XIV-XV w.)
Klucz żelazny (XII w.)	Miecz żelazny (XIV-XV w.)	Północna część Małego Rynku
Mały Rynek w trakcie prac budowlanych.