Wykopaliska w Marei w Egipcie w sezonie lipiec-wrzesień 2008

Tegoroczny sezon wykopaliskowy rozpoczął się wcześniej z powodu muzułmańskiego święta Ramadanu, którego początek wypadł w tym roku 2 września. Celem misji była eksploracja dwóch przeciwległych części bazyliki: wschodniej partii nawy głównej oraz pomieszczeń za południowo-zachodnim narożnikiem kościoła (fig. 1). Już zdjęcie kilku wierzchnich warstw z jednego z nich, co miało miejsce pod koniec wykopalisk 2007, przyniosło bardzo obiecujące rezultaty w postaci interesujących zabytków ruchomych: liczne fragmenty malowanej ceramiki koptyjskiej, m. in. grecka pieczęć na unguentatrium i brązowe monety z VII wieku. Prace konserwatorskie koncentrowały się na zabezpieczeniu korony murów apsydy bazyliki.

Badania wykopaliskowe w nawie głównej dostarczyły bardzo ważnych danych do odtworzenia kolejnych etapów przebudowy samego sanktuarium (części liturgicznej z ołtarzem (fot. 1). Została potwierdzona kolejność warstw użytkowych wewnątrz kościoła oraz miejsce słupów z bariery (cancelli) wokół ołtarza. Liczne fragmenty marmurowych ekranów z cancelli, zdobionych krzyżem i stylizowanymi elementami roślinnymi, znajdowano podczas poprzednich kampanii (2003, 2004, 2005). Obecnie znamy już co najmniej trzy fazy reorganizacji sanktuarium sadząc po negatywach słupów (fot. 2) służących do umocowania cancelli, pozostałych w wapiennych podmurówkach, stanowiących podstawę dla kolejnych barier ołtarzowych.
Ważnym osiągnięciem tego sezonu jest odnalezienie dowodu na przekrycie sanktuarium kopułą. Za podstawy podtrzymujące kopułę służyły cztery masywne słupy zbudowane z wapiennych bloków, umieszczone symetrycznie w narożnikach wydzielonej powierzchni świętej. Z nawy głównej wydobyto liczne marmurowe detale architektoniczne, takie jak korynckie kapitele (jeden porządku jońskiego [fot.3] znakomicie wykonany), trzony i attyckie bazy kolumn (fot. 4), a także stiukowe palmety i ślimacznice zdobiące niegdyś pilastry wewnątrz nawy. Znaczne ilości szklanych różnokolorowych tesser, a nawet całe fragmenty mozaiki osadzone w zaprawie, niektóre ze złota blaszką, typu. sandwich, które zalegały w rumowisku nawy głównej, wypełniały niegdyś wnętrze kopuły nad sanktuarium (fot. 5).

Trzeba podkreślić, że wyeksplorowanie tak znacznego obszaru w tym roku w bazylice zawdzięczamy zatrudnieniu znakomitych robotników z Qena (Górny Egipt), tzw. Kufti (fot. 6, 7), pochodzących z wieolopokoleniowych rodzin pracujących na wykopaliskach archeologicznych w Egipcie, a także tradycyjnie zatrudnianych rokrocznie Beduinów z dwóch okolicznych wiosek Hawaryia i Bahig.

Jeszcze ciekawszych rezultatów dostarczyły badania za południowo-zachodnim narożnikiem kościoła, gdzie odsłonięto sześć pomieszczeń (patrz fig. 1). Przylegają one do grupy niewielkich sklepów, odkrytych podczas kampanii 2005 roku wzdłuż południowego muru bazyliki. Najbardziej interesujące są trzy z nich, oznaczone na planie numerami 18, 20 i 21. Pierwszy (loc. 18) to niewielki dziedziniec wybrukowany dużymi wapiennymi płytami, z którego przechodziło się do reprezentacyjnej sali (loc. 20). Oba pomieszczenia dzielił mur podparty od strony dziedzińca solidnymi przyporami (fot. 8). Do sąsiedniej sali, której przeznaczenie stanowi na razie zagadkę, prowadziły trzy marmurowe stopnie. Posadzka w tej sali była wyłożona płytkami marmurowymi w technice opus sectile, którego wzór uchwytny był w kilku miejscach (fot. 9, 9a. Najciekawsza jest jednak technika, przy pomocy której wykonano ten wzór. Mianowicie jako warstwy stabilizującej użyto tu „pasów” wyciętych z amfor glinianych. Taką technikę zastosowano między innymi w mozaikach w tzw. „Willi Ptaków” na Kom El-Dikka w Aleksandrii. Amfory oraz pozycja stratygraficzna posadzki pozwalają datować pomieszczenie nr 20 na VII wiek.

W narożniku północno-zachodnim dziedzińca (nr 18) odsłonięto piecyk chlebowy (fot. 10). Natomiast na samym dziedzińcu – konstrukcję ceglaną służącą ewidentnie do stygnięcia placków chlebowych (fot. 11) Przypuszczalnie to tutaj pieczony był eucharystyczny chleb, używany podczas mszy w bazylice. Dodatkowo w pomieszczeniu 21 znajdowały się duże gliniane misy (do mieszenia ciasta? fot. 12).
Locus 19a pełnił prawdopodobnie funkcję sklepu, sądząc z ilości monet (ok. 200 sztuk) znalezionych wewnątrz (fot. 13).

Wszystkie pomieszczenia dostarczyły licznych zabytków ruchomych, szczególnie ceramiki bizantyńskiej (fot. 14, 15), koptyjskiej (fot. 16, 17), przedmiotów brązowych (fot. 18) i kościanych (fot. 19).

Podczas tej kampanii rozpoczęliśmy także eksplorację wykutych w skale grobów, usytuowanych na południe od bazyliki, między łaźnią a kaplicą grobową. Zaczęliśmy od zabezpieczenia stropu skały w obawie przed jej zawaleniem się. Niestety musieliśmy przerwać prace, ponieważ nasze zabezpieczenia okazały się niewystarczające. Tym niemniej udało się nam wyeksplorować częściowo jeden grób z licznymi pochówkami i ceramiką z V/VI wiek (fot. 20, 20a, 21, 22).

Prace konserwatorskie, poza zabezpieczeniem kruchego wapienia w apsydzie i przyległych murach (fot. 23, 24), miały na celu zbadanie przy pomocy dokonania odpowiednich pomiarów oraz prospekcji geologicznej terenu, możliwości zbudowania zadaszenia nad apsydą i sanktuarium (chodzi głównie o zabezpieczenie pieca do wypału amfor odkrytego w 2003 roku) przed działaniem szkodliwych warunków atmosferycznych). W tym celu zostały wykopane sondaże przy wschodnich przyporach na zewnątrz apsydy, gdzie konserwatorzy zamierzają umieścić słupy podtrzymujące zadaszenie.

Kampania tegoroczna należała do bardzo udanych, a zatrudnienie w przyszłym roku robotników (kufti) daje nadzieję na szybszy postęp prac w bazylice, która stanowi trudny pod względem technicznym obiekt do kopania.

Krzysztof Babraj

01. Plan bazyliki. rys.D.Tarara	1. Sanktuarium bazyliki pod koniec wykopalisk.	2. Marmurowy słup od bariery (cancelli) ołtarza.
3. Marmurowy joński kapitel.	4. Attycka marmurowa baza kolumny.	5. Fragment mozaiki przypuszczalnie z kopuły bazyliki.
6. Rais Saleh i jeden z fenni (profesjonalistów) eksplorują gzyms w bazylice.	7. Kufti przenoszą olbrzymi blok kamienny.	8.Brukowany dziedziniec z murem. W narożniku znajduje się piec chlebowy.
9. Sala nr 20 z zachowaną częściowo mozaikową posadzką w technice opus sectile.	9a. Sala nr 20 z zachowaną częściowo mozaikową posadzką w technice opus sectile.	10. Piec chlebowy. Widok od północy.
11. Ceglana konstrukcja; służąca przypuszczalnie do studzenia chleba	12. Gliniane misy do mieszenia ciasta ?	13. Pomieszczenie sklepowe (nr 19a). Widok od zachodu
14. Fragment naczynia z przedstawieniem Crux gemmata.	15. Dno naczynia ze stemplem w formie Crux gemmata.	16. Fragment malowanej ceramiki koptyjskiej z popiersiami dwóch postaci.
17. Fragment malowanej ceramiki z popiersiem i pyszczkiem delfina	18. Brązowe łańcuszki do wagi.	19.Kościana tralka z drewnianej skrzynki.
20. Zejście do dromosu grobu C. Widok od zachodu.	20a. Dromos grobu C z ceramiką w profilu.	21. Zejście do grobu E. Widok od wschodu.
22. Miseczka samnijska (V/VI wiek) z grobu C.	23. Mur apsydy bazyliki przed konserwacją. fot. J.M. Kucy	24. Mur apsydy bazyliki po konserwacji. fot.J.M.Kucy