Andrzej Matoga, Paweł Zubrzycki, Małgorzata Zysnarska

Wstępne wyniki ratowniczych badań wykopaliskowych,
przeprowadzonych w latach 2005-2007 na stanowisku 19 w Kokotowie, gm. Wieliczka.

Stanowisko usytuowane jest w północnej części Kokotowa (bezpośrednio na wschód od Krakowa-Bieżanowa), w dolnej części stoku wysoczyzny, ograniczającego od południa dolinę Wisły i oddzielonego od tej doliny dość wysoką skarpą, wzdłuż której - na długości blisko 500 m - rozlokowane są różnego typu relikty osadnictwa pradziejowego i średniowiecznego. Ich obecność stwierdzono podczas badań sondażowych, przeprowadzonych w 2004 roku w celu sprawdzenia, czy budowa autostrady A-4, której trasę zaprojektowano wzdłuż wspomnianej skarpy, nie naruszy archeologicznych struktur zabytkowych. Bogate poznawczo wyniki tych prac (m.in. odkrycie grobów sprzed około 3000 lat) spowodowały konieczność objęcia niemal całej zagrożonej strefy ratowniczymi badaniami wykopaliskowymi, wyprzedzającymi budowę autostrady. Podjęto je we wrześniu 2005 roku i prowadzono z przerwami zimowymi do czerwca 2007 roku, rozpoznając obszar o powierzchni nieco ponad 2 ha i eksplorując 310 obiektów, w tym 247 grobów. Prace te finansował Krakowski Zespół do Badań Autostrad.
Jak już wspomniano badaniami objęto pas terenu o długości sięgającej blisko pół kilometra, przy szerokości wahającej się w granicach 40-60 m (w zależności od przebiegu granic skarpy). W obrębie tego “wykopu” stwierdzono trzy główne koncentracje struktur zabytkowych, pokrywające się zasadniczo z geomorfologicznym rozczłonkowaniem stoku wysoczyzny i jego podziałem na cyplowate sfałdowania przytykające do skarpy doliny Wisły.

Zdecydowanie najwięcej obiektów odkryto w obrębie cypla zajmującego środkowy odcinek opisywanego pasa terenu. Rozpoznano tu bowiem 247 grobów kultury łużyckiej, które wstępnie można datować na schyłek epoki brązu i wczesną epokę żelaza. Obiekty te tworzyły wyraźne zgrupowanie o w przybliżeniu półkolistym kształcie, sięgające w najszerszym miejscu niemal po krawędź skarpy, a od południa przylegające do granic terenu badań (i zarazem przyszłej autostrady) na długości blisko 150 m. Można zatem przyjąć, że rozpoznano jedynie fragment znacznie większej nekropoli, która z całą pewnością rozciąga się dalej ku południowi. Tak więc cmentarzysko, o którym nie wiedzieliśmy nic do 2004 roku, urasta obecnie do rangi jednej z największych nekropoli kultury łużyckiej w rejonie podkrakowskim. Wysoko należy ocenić również wartość poznawczą odkrytych tu pochówków. Odbiegają one bowiem w wielu istotnych elementach od dotychczasowych ustaleń na temat kulturowego oblicza tego obszaru u schyłku epoki brązu i we wczesnej epoce żelaza. Wskazuje na to choćby obecność 8 grobów szkieletowych (w tym pochówku bogato wyposażonego w ozdoby ołowiane), które stanowią najdalej na południowy-wschód wysuniętą enklawę tego rodzaju obiektów grupy górnośląsko-małopolskiej kultury łużyckiej. (Nawiasem mówiąc pochówki te tworzyły wyraźne zgrupowanie usytuowane tuż przy południowej krawędzi badanego terenu, co wskazuje jednoznacznie na możliwość ich kontynuacji dalej na południe). Odmiennie, w stosunku do dotychczasowych ustaleń, przedstawiały się także groby ciałopalne, wśród których zdecydowanie przeważały pochówki bezpopielnicowe (jamowe), rzadko rejestrowane na innych cmentarzyskach strefy podkrakowskiej ze wspomnianego odcinka pradziejów. Na dodatek większość z nich odznaczała się specyficzną budową. Posiadały bowiem sporej wielkości jamę, zwykle owalną, zorientowaną na linii N-S, na dnie której znajdowało się skupisko przepalonych kości (przeważnie o zwartej strukturze wskazującej na pierwotne złożenie fragmentów kości w jakimś pojemniku czy zawinięciu organicznym) i co najmniej jedno naczynie przystawne, a nierzadko też brązowe ozdoby i części stroju zmarłego, leżące na kościach lub pośród nich. W ten sposób “zabudowana” dolna część jamy grobowej przykryta była cienką warstwą piasku, na której znajdowały się pozostałości spalenizny i resztek stosu, koncentrujące się z reguły w środkowej, a przede wszystkim północnej części grobu. Do reguły określającej specyfikę rytuału pogrzebowego panującego na cmentarzysku można też zaliczyć zwyczaj umieszczania czerpaka na południe od przepalonych kości, niezależnie od tego czy spoczywały one w glinianej popielnicy (naczyniu wazowatym lub garnku jajowato-beczułkowatym), czy też tworzyły skupisko bezpośrednio na dnie jamy grobowej.

Oprócz przeważających zdecydowanie grobów kultury łużyckiej, w opisywanej strefie stanowiska stwierdzono także obecność kilku sporej wielkości jam kultury mierzanowickiej (zawierających zwykle bogate inwentarze ceramiczne i krzemienne, a w jednym przypadku także paciorki z fajansu) oraz 3 obiektów kultury trzcinieckiej, zarejestrowanych w postaci rozległych (do 8-10 m średnicy) skupisk bardzo licznych fragmentów naczyń należących niewątpliwie do wymienionej kultury, ale odbiegających stylistycznie od form znanych z “klasycznych” zespołów tej kultury, pochodzących z terenów na północ od Wisły. Wykaz ten uzupełniają 2 jamy kultury łużyckiej o trudnej do określenia funkcji (być może związane z użytkowaniem cmentarzyska tej kultury) oraz 2 duże, głęboko posadowione obiekty w kształcie jamy silnie wydłużonej na linii W-E (przypominającej wkop grobowy), z pozostałościami zbutwiałej, a miejscami zapewne też nadpalonej konstrukcji drewnianej w dolnej części. Te ostatnio wymienione obiekty te znajdowały się blisko siebie i zarazem na skraju sporej wielkości erozyjnego “rozcięcia” terenu, w obrębie którego zarejestrowano stosunkowo dużą liczbę luźnych fragmentów naczyń kultury lateńskiej.

Znacznie skromniej przedstawiają się efekty rozpoznania części zachodniej i wschodniej omawianego pasa terenu. Oba te rejony, jeśli chodzi o zawartość struktur zabytkowych, przedstawiają się raczej jako peryferie większych ugrupowań osadniczych, usytuowanych jednak nieco dalej na południe od eksplorowanego “wykopu”. I tak w części zachodniej, pokrywającej się również z rodzajem cyplowatego sfałdowania terenu, przeważały zasadniczo obiekty i materiały wiążące się ogólnie z epoką kamienia (paleolit schyłkowy? mezolit?) i późną fazą kultury łużyckiej. Z tego pierwszego z wymienionych odcinków pradziejów pochodzi dość znaczna ilość luźnych wyrobów krzemiennych, tworzących miejscami swego rodzaju koncentracje; wyroby te znajdowano tuż pod próchnicą, w warstwie nie przekraczającej na ogół 20 cm miąższości. Podobnie przedstawiała się sytuacja z materiałem kultury łużyckiej, przy czym oprócz sporej liczby luźnych fragmentów naczyń zarejestrowano też kilkanaście obiektów (niewielkich jam i skupisk ceramiki), zawierających ceramikę (w tym także solowarską) charakterystyczną zarówno pod względem formy, jak i zdobnictwa dla schyłku wczesnej epoki żelaza i być może początków starszego okresu przedrzymskiego. Warto tu jeszcze dodać, że opisywany fragment stanowiska był silnie zniszczony przez różnego rodzaju konstrukcje (okopy, półziemianki wojskowe) z czasów II wojny światowej.

W części wschodniej stanowiska, oddzielonej od terenu zajętego przez nekropolę kultury łużyckiej dość sporym obniżeniem terenu dominowały z kolei materiały wczesnośredniowieczne, które wstępnie można łączyć przede wszystkim z XI i XII stuleciem. W znacznie mniejszej liczbie zarejestrowano tu natomiast luźne zabytki pradziejowe (neolityczne oraz kultur trzcinieckiej, łużyckiej i przeworskiej), a także ze starszych faz wczesnego średniowiecza. Obecność trwałych form osadnictwa z XI-XII wieku potwierdza odkrycie w opisywanym rejonie kilku obiektów, w tym 2 półziemianek z paleniskiem wewnątrz, zawierającym większe fragmenty naczyń charakterystycznych dla wymienionego odcinka czasu. Stosunkowo jednak niewielka liczba trwałych elementów opisywanej osady sugeruje, iż podczas opisywanych badań uchwycono jedynie jej peryferyjną strefę, a właściwe zabudowania osiedla, z którego zapewne wykształciła się w następnych stuleciach wieś Kokotów, rozciągają się nieco dalej na południe od granic przebadanego pasa autostrady.

1. Paln grobu 87	2. Grób 104 w planie	3. Grób 104 od strony południowej.
4. Plan grobu 268.	5. Profil grobu 65.	6. Jama grobowa w trakcie eksploracji profilem.
7. Grób 228 w planie.	8. Plastycznie wyeksplorowana jama grobu 226.	9. Plan grobu popielnicowego.
10. Grób 142.	11. Popielnica i ustawiony na południe od niej czerpak.	12. Bogato zdobiona popielnica w trakcie eksploracji.
13. Przepalone kości wewnątrz popielnicy.	14. Nietypowa popielnica w kształcie naczynia piętrowego.	15. Fragmenty naczynia z paleniska wczesnośredniowiecznego.
16. Grób popielnicowy w trakcie eksploracji.	17. Eksploracja i dokumentowanie jednego z grobów.