BRZEZIE, st. 17, gm. Kłaj, woj. małopolskie

Rodzaj badań: szerokoprzestrzenne, ratownicze badania wykopaliskowe na trasie planowanej autostrady A-4 Kraków – Tarnów
Prowadzący: dr A. Czekaj-Zastawny (IAE PAN, Oddz. Kraków), mgr A. Zastawny (MAK, Dział OZA)
Badania: 2000-2006 r.

Wielokulturowa osada na stanowisku 17 w Brzeziu, gm. Kłaj

W 2000 r. rozpoczęto szerokoprzestrzenne, ratownicze badania wykopaliskowe na trasie planowanej autostrady A-4 na odcinku Kraków-Tarnów. Jednym ze stanowisk, na którym badania podjęto najwcześniej, była wielokulturowa osada w Brzeziu 17. W ciągu 6 lat, na obszarze o pow. 6 ha odkryto ponad 2,5 tys. obiektów archeologicznych i ponad 120 tys. zabytków ruchomych. Należą one przede wszystkim do kultur neolitycznych: kultury ceramiki wstęgowej rytej (KCWR) i malickiej (osady) oraz kultury badeńskiej i kultury ceramiki sznurowej (znaleziska luźne i pochówek tej ostatniej). W epoce brązu istniały tu rozległe osady kultury mierzanowickiej i łużyckiej. Chronologię stanowiska zamykają pojedyncze ślady osadnictwa średniowiecznego.

Stanowisko Brzezie 17 to przede wszystkim osada KCWR. Była ona pierwszą na trasie autostrady, na której odkryto ślady długich domów o konstrukcji słupowej (fot. 1-4). Już w rozpoczynającym wykopaliska pierwszym sezonie w 2000 r. odsłonięto zarysy 3 domów. W kolejnych latach badań ilość ta wzrosła do 25.

Podobnych odkryć dokonano także na innych stanowiskach na odcinku pomiędzy Zagórzem a Targowiskiem. W ich efekcie „wyłonił” się cały mikroregion osadniczy złożony z co najmniej 8 osad i śladów ponad 100 długich domów KCWR. Jest on największym zgrupowaniem tego typu osiedli przebadanym na terenie Polski, porównywalnym z największymi regionami osadnictwa KCWR w Europie.

Obok uchwycenia niemal całego zasięgu osady KCWR w Brzeziu 17 i przebadania poza jej obrębem niewielkiego zgrupowania kilku grobów, na podkreślenie zasługuje odkrycie śladów palisady okalającej od wschodu strefę mieszkalną. Jest to pierwszy i jak dotąd jedyny taki przypadek znany z terenu ziem polskich.
Aktualnie przygotowywane jest opracowanie wyników badań. Naoczny ich efekt można jednak obejrzeć już teraz w jednej z sal wystawowych Muzeum Archeologicznego w Krakowie. Jest nim zrekonstruowany model długiego domu pierwszych rolników (5300 BC). Dzięki temu, że prace wykopaliskowe zbiegły się w czasie z przygotowywaniem nowej wystawy stałej, model domu opracowano na podstawie gorących jeszcze rezultatów badań terenowych na osadzie z długimi domami w Brzeziu 17.

A. Zastawny

Fot. 1 Zarysy konstrukcji słupowych KCWR	Fot. 2 Paleniska KCWR.	Fot. 3 Naczynie zasobowe KCWR
Fot. 4 Badania w 2003 r.