Monika Kocot, Andrzej Matoga, Irena Pieróg, Barbara Witkowska, Paweł Zubrzycki, Małgorzata Zysnarska

Wstępne wyniki ratowniczych badań wykopaliskowych, przeprowadzonych w latach 2004-2007 na stanowisku 20 w Krakowie-Bieżanowie.

Stanowisko usytuowane jest na południowo-wschodnim krańcu Krakowa (w dzielnicy Podgórze), na terenie miejscowości Bieżanów (Bieżanów-Gaj). Pod względem fizyczno-geograficznym leży ono na wierzchowinie rozległego garbu terenowego, rozciągającego się na linii W-E i opadającego dość łagodnymi skłonami ku północy, w stronę doliny Wisły oraz na południe i zachód, w stronę rozlewisk Serafy i jej prawobrzeżnych dopływów.
W związku z projektowaną trasą budowy autostrady A-4 i tzw. węzła bieżanowskiego (zob. mapa), Krakowski Zespół do Badań Autostrad wytypował opisywany obiekt do prac sondażowych, w celu uzyskania bardziej szczegółowych informacji o rzeczywistym nasyceniu terenu zabytkami archeologicznymi i zakresie związanych z tym potrzeb ratowniczo-konserwatorskich. Badania wykonał w 1996 r. W. Machowski z Instytutu Archeologii UJ, eksplorując palenisko kultury łużyckiej i fragment warstwy kulturowej z materiałem ceramicznym wspomnianej jednostki. Wyniki tych prac przesądziły o konieczności objęcia zagrożonych partii stanowiska szerokoprzestrzennymi badaniami wykopaliskowymi.

Rozpoczęto je w maju 2004 roku i prowadzono z niewielkimi przerwami do listopada 2007 roku (prace finansował Krakowski Zespół do Badań Autostrad), rozpoznając obszar o powierzchni blisko 3,5 ha i eksplorując 601 obiektów, pochodzących w zdecydowanej większości z czasów kultury łużyckiej, kultury przeworskiej i okresu nowożytnego.*
Obiekty kultury łużyckiej koncentrowały się zasadniczo w obrębie trzech dość rozległych obszarowo rejonów występowania nawarstwień o charakterze przyrodniczo-antropogenicznym. Jeden z nich znajdował się w południowo-wschodniej części stanowiska, drugi w jego północno-zachodniej partii, trzeci zaś - największy - obejmował całą zachodnią strefę przebadanego terenu.

W pierwszym z wymienionych rejonów stwierdzono zarówno jamy wczesnołużyckie, jak i późniejsze, które wiązać można ogólnie ze schyłkiem epoki brązu i wczesną epoką żelaza. Większość z nich stanowiły obiekty o funkcji trudnej do bliższego określenia (tylko jedną jamę można z dużym prawdopodobieństwem określić jako półziemiankę). Rejestrowano je w dolnym poziomie warstwy kulturowo-przyrodniczej, w postaci kolistego lub owalnego (rzadziej nieregularnego) zaciemnienia o średnicy wahającej się zwykle w granicach od kilkudziesięciu do nieco ponad 100 cm; w profilu jamy te posiadały najczęściej kształt niecki, osiągając miąższość kilkudziesięciu cm. W wypełniskach znajdowano przede wszystkim fragmenty ceramiki i grudki polepy, w pojedynczych zaś przypadkach wyroby kamienne i krzemienne. W obiektach wczesnołużyckich powtarzały się typowe dla terenów podkrakowskich zestawy złożone z fragmentów naczyń wazowatych i mis profilowanych, zdobionych nierzadko różnego typu karbowaniem na załomie brzuśca i pionowymi żłobkami w dolnej części; zarejestrowano również ułamki gładkich naczyń o esowatym profilu. Nie stwierdzono natomiast ceramiki guzowej, tak charakterystycznej dla zespołów z początku rozwoju kultury łużyckiej w okolicy Krakowa. W obiektach pochodzących ze schyłku epoki brązu i wczesnej epoki żelaza przeważały fragmenty garnków jajowato-beczułkowatych, placków i naczyń cienkościennych, w tym głównie czerpaków. W wielu jamach stwierdzono również obecność, zwykle dużych ilości, ceramiki solowarskiej, z reguły w postaci fragmentów stopek pucharków kielichowatych.

Kolejną strefę, gdzie koncentrowały się obiekty kultury łużyckiej odsłonięto w północno-zachodniej części badanego terenu. Przeważały tu jamy o typowo gospodarczym (zasobowym) charakterze. Ich plany rejestrowano zwykle w dolnym poziomie warstwy kulturowej (grubości od kilku czy kilkunastu do nawet 40-50 cm), w postaci najczęściej kolistego zaciemnienia o średnicy wahającej się w granicach od kilkudziesięciu (jamy posłupowe?) do 100-150 cm, a w jednym przypadku przekraczającej nieco 200 cm. W profilu obiekty te posiadały kształt niecki lub prostokąta i sięgały przeważnie do głęb. 50-100 cm od poziomu uchwycenia. Wypełniska miały względnie jednorodną strukturę o charakterze zasypiskowym; jedynie w kilku przypadkach stwierdzono bardziej rozbudowane układy nawarstwień. Jamy zawierały zwykle dość bogate zestawy fragmentów naczyń glinianych (głównie garnków jajowato-beczułkowatych i placków, a w mniejszej liczbie także waz, mis i czerpaków), wskazujących na ich związek przede wszystkim z wczesną epoką żelaza, a zapewne też ze schyłkiem epoki brązu. W niewielkiej ilości znajdowano natomiast drobne wyroby krzemienne oraz kości zwierzęce. W 2 jamach stwierdzono, oprócz fragmentów naczyń, znaczną ilość różnej wielkości brył polepy (w tym fragmenty z odciskami konstrukcyjnymi), wskazującej na możliwość interpretowania tych zagłębień jako pozostałości pieców kopułkowych.

W kontekście opisanych zgrupowań obiektów na szczególną uwagę zasługuje obecność w materiale ruchomym dużej ilości ceramiki solowarskiej, w postaci najczęściej kawałków lub całych stopek pucharków kielichowatych. Znajdowano je głównie w warstwie kulturowej, ale też jako składnik inwentarzy szeregu jam. Obecność tej ceramiki przesądza uznanie obu opisanych rejonów stanowiska, za związanych z warzelnictwem soli, czy raczej dystrybucją tego cennego towaru, przede wszystkim w dobie schyłku epoki brązu i wczesnej epoki żelaza.

Inny obraz osadnictwa kultury łużyckiej zarejestrowano w zachodniej strefie objętej badaniami wykopaliskowymi. Zebrano tu bowiem (z warstwy przyrodniczo-antropogenicznej), aż kilkadziesiąt tysięcy luźnych fragmentów naczyń, głównie wczesnołużyckich, rejestrując przy tym stosunkowo niewielką liczbę obiektów nieruchomych, z których większość stanowiły różnej wielkości jamy (gospodarcze i posłupowe), koliste czy lekko owalne w planie, w profilu zaś nieckowate lub prostokątne. Ich wypełniska posiadały z reguły jednorodną, zasypiskową strukturę. Tylko w czterech przypadkach natrafiono na pozostałości większych obiektów o zapewne mieszkalnej funkcji - zagłębionych w podłoże lub wzniesionego w konstrukcji słupowej. Prawdopodobnie z reliktami obiektów naziemnych, ale o bliżej nie rozpoznanej konstrukcji, mamy także do czynienia w przypadku dużych i silnie zwartych koncentracji materiału ceramicznego, na które natrafiono w kilku miejscach opisywanej strefy stanowiska. Na podstawie charakterystycznych fragmentów naczyń większość znalezionych tu obiektów można łączyć z wczesną fazą kultury łużyckiej. Jednak w pojedynczych przypadkach należy się liczyć z obecnością pozostałości nieco późniejszego osadnictwa, przypadającego na IV i zapewne też V okres epoki brązu. Warto podkreślić, że wśród materiałów wczesnołużyckich, obok form typowych dla tego okresu, takich jak wazy i misy zdobione karbowaniem na załomie i pionowymi żłobkami w dolnej części, występowały też dość licznie fragmenty naczyń guzowych, których nie stwierdzono – jak pamiętamy - w południowo-wschodniej części stanowiska.
Należy jeszcze dodać, że na zachodnim krańcu opisywanej strefy stanowiska odkryto w dość dużej odległości od siebie 2 groby ciałopalne popielnicowe z III okresu epoki brązu. W pobliżu jednego z tych pochówków wystąpiły też 2 naczynia wazowate (w tym jedno guzowe) bez śladów kości, których odkrycie na typowym cmentarzysku z tego okresu, kwalifikowałoby te znaleziska do kategorii grobów symbolicznych.

Kulturę przeworską na omawianym stanowisku reprezentuje przede wszystkim niezwykle bogate liczebnie i ciekawe poznawczo zgrupowanie obiektów określanych roboczo mianem palenisk. Zgrupowanie to przebadano w całości, eksplorując łącznie 243 jamy, ułożone dość regularnie blisko siebie w rodzaj spłaszczonego półkola (przypominającego literę „V”), otwartego na wschód i rozciągającego się na obszarze o powierzchni kilkunastu arów. Obiekty te w planie posiadały z reguły kształt prostokąta o mniej lub bardziej zaokrąglonych narożnikach, a ich wymiary wahały się w granicach od 50 x 60 do 140 x 180 cm, przy czym dłuższa oś była zorientowana najczęściej na linii N-S, z niewielkimi odchyleniami w stronę NE-SW lub NW-SE; zaledwie w kilku przypadkach stwierdzono orientację jamy na linii W-E. W profilu posiadały zwykle kształt niecki o prawie płaskim dnie i ściankach lekko rozchylonych ku górze. Ich miąższość, liczona od poziomu uchwycenia, wahała się w granicach 90-150 cm. Wypełnisko składało się z jednej lub dwóch warstw o charakterze zasypiskowym oraz czarnej warstwy spalenizny (grubości od kilku do około 35 cm) zalegającej na dnie jamy oraz wokół dolnych partiach jej ścianek. Struktura ta składała się z różnej wielkości fragmentów przepalonych bierwion i była bardzo silnie przesycona miałem węglowym i spalenizną. Układ ten wskazuje jednoznacznie na pierwotne ułożenie na dnie jamy, a przede wszystkim wokół jej ścian specyficznej konstrukcji drewnianej (złożonej zapewne z pionowo, poziomo i ukośnie umocowanych drewnianych drągów i grubszych gałęzi), którą następnie palono na miejscu, a zaraz później zasypywano piaskiem pochodzącym z drążenia jamy. Świadczą o tym ślady przepalenia ścianek jam, dobrze widoczne zarówno w planach, jak i przekrojach palenisk w postaci odbarwionej na kolor pomarańczowy otoczki calca, jak również rejestrowane w szeregu przypadkach intencjonalne układy bierwion.

Istotną rolę odgrywały też kamienie (głównie piaskowce), związane z warstwą spalenizny. Występowały one w dużej części obiektów i z reguły nosiły ślady silnego przepalenia, które spowodowało ich rozlasowanie. W większości przypadków wzdłuż ścian paleniska widoczna była na całym jego obwodzie smuga odbarwionego na kolor pomarańczowy calca, powstała na skutek działania wysokiej temperatury. Obiekty te, roboczo określono jako „paleniska”, rzadko zawierały znaleziska ruchome. W 13 z nich znaleziono fragmenty naczyń wykonanych przy użyciu koła (dna z częścią brzuśca i w jednym przypadku całe naczynie), reprezentujące formy garnkowate o szorstkich powierzchniach, oraz jeden fragment naczynia zasobowego. Jedno „palenisko” zawierało misę o gładkich powierzchniach wykonaną na kole. Ponadto w kilku przypadkach natrafiono na fragmenty 11 kamieni żarnowych. Wymieniony materiał zabytkowy, zalegający w paleniskach, wskazuje na ich związek z młodszym i późnym okresem rzymskim.

Z okresem wpływów rzymskich - prawdopodobnie z jego wczesną fazą - wiązać należy także, zlokalizowany na południowy wschód od omawianego skupiska palenisk budynek zagłębiony o bardzo słabo czytelnym zarysie, w którego wypełnisku zalegały liczne fragmenty prawdopodobnie kilku naczyń zasobowych oraz kabłąk brązowej zapinki.

Obiekty nowożytne, rozpoznane w nieco ponad 100 przypadkach, rozlokowane były na całym obszarze objętym eksploracją. Większość z nich stanowiły fragmenty różnego typu dróg gruntowych, uchwycone na długości od kilku i kilkunastu do ponad 40 m. Trakty te biegły zwykle po linii W-E lub niewiele odchylały się od tej osi; jedynie miejscami obserwowano większe zakłócenia w ich przebiegu. Różnie natomiast przedstawiała się głębokość zalegania poszczególnych ciągów kolein, a także ich szerokość i regularność przebiegu, co niejednokrotnie sprawiało trudności z odpowiednim wyróżnieniem i zadokumentowaniem kolejnych fragmentów danej drogi. Nowożytną metrykę omawianych założeń potwierdza dość liczny materiał ruchomy znaleziony w wypełniskach kolein oraz w ich bezpośrednim otoczeniu. W jego skład, oprócz fragmentów ceramiki, wchodziły przede wszystkim drobne przedmioty żelazne, w tym różnego typu gwoździe i okucia.

Przedstawione w dużym skrócie wyniki badań na stanowisku 20 w Krakowie-Bieżanowie nie wyczerpują całej problematyki tego obiektu. Warto bowiem na koniec zasygnalizować, iż stwierdzono tu jeszcze ślady osadnictwa z epoki kamienia, w postaci pojedynczych wyrobów krzemiennych z paleolitu schyłkowego i mezolitu oraz większej liczby zabytków neolitycznych (w tym m.in. miniaturowej siekierki zapewne kultury lendzielskiej i fragmentu toporka kamiennego kultury ceramiki sznurowej). Z młodszej epoki kamienia pochodzą też 4 obiekty odkryte w dużym rozproszeniu w środkowej i wschodniej części badanego terenu, złożone wyłącznie z fragmentów naczyń, które w jednym przypadku należą z całą pewnością do kultury pucharów lejkowatych. Spośród zabytków znalezionych luźno w różnych rejonach stanowiska na uwagę zasługuje jeszcze kilka fragmentów naczyń toczonych na kole o celtyckiej proweniencji oraz 2 żelazne groty oszczepów z okresu wpływów rzymskich.

* Dla potrzeb konserwatorsko-autostradowych stanowisko ujęto w rodzaj strefy, oznaczonej nr-em 106 na dołączonej mapie, przylegającej od zachodu do stanowiska 21 w Krakowie-Bieżanowie (zob. odrębne sprawozdanie), mieszczącego się z kolei w strefie nr 107. Tereny przebadane wykopaliskowo przedstawiono na mapie kolorem żółtym.

3. Naczynie zasobowe kultury łużyckiej	4. Naczynie zasobowe w trakcie eksploracji.	5. Plan stropu jednego z palenisk.
6. Profil paleniska 776.	7. Plan dolnej części jednego z palenisk.	8. Profil paleniska 485.
9. Palenisko w trakcie eksploracji.