Badania archeologiczne w Marei

W trakcie tegorocznej, jedenastej kampanii, wykopaliska w bazylice były prowadzone w południowym transepcie oznaczonym nr 36 i południowej nawie bocznej o nr 5, jak również w pastophorium (# 37) (plan 1, 2). W transepcie zostało znalezionych dwadzieścia detali architektonicznych, z wapienia i marmuru (gzymsów, wengarów, fragmentów kolumn, baz, kapiteli). Dwa z nich, kapitele korynckie, wyjątkowej urody (fot. 1, 2). Również w transepcie i nawie bocznej (# 5) został zidentyfikowany stylobat z dziesięcioma negatywami pod kolumny. Nawę boczną od transeptu oddzielał mur z dwoma przejściami. Tym samym został stworzony rodzaj ambulacrum pomiędzy murem południowym transeptu a wewnętrzna kolumnadą. Na szczególną uwagę zasługuje fragment rzeźby odkryty w tym pomieszczeniu, który jest przypuszczalnie protomą głowy wołu (o wymiarach h. 14 cm i szerokość w najszerszym punkcie 16 cm) stanowiącą element dekoracyjny bazyliki (fot. 3). Można ją interpretować jako symbol Ewangelisty św. Łukasza. Trudno jest inaczej wytłumaczyć pojawienie się tej rzeźby w transepcie kościoła. Należy zaznaczyć, że tego typu rzeźba jest absolutnym unicum. Najciekawszym znaleziskiem w południowo-wschodniej części transeptu jest krypta oznaczona nr 38, przylegająca do południowego pastophorium. Grób na planie rombu o wymiarach 3,40 m x 2, 10 m i wysokości 2, 50 m, z niewielkim dromosem na planie kwadratu i kolebkowym sklepieniem jest trzecim z rzędu odkrytym w obrębie bazyliki (fot. 4, 5, 6). Prawdopodobnie pochodził z tego samego okresu co wcześniej odnalezione w apsydzie. Pomimo ciosów kamiennych, zabezpieczających wejście do wnętrza grobowca, okazało się, że jest on wyrabowany. Wewnątrz przestronnej konstrukcji odnaleziono przemieszane szkielety zarówno dzieci, kobiet jak i mężczyzn, świadczy to o dokonanym rabunku. Ceramika* odkryta w grobie w transepcie południowym to fragmenty amfor wyrobu lokalnego (głównie: LRA 5/6, LRA 7, Kellia 167) wykonanych z siltu nilowego, datowanych na VI – VIII w. Po przebadaniu grobowca został on częściowo wypełniony ziemią wewnątrz jak również ułożono powtórnie blokaż i zasypano całkowicie dromos równo z powierzchnią zewnętrzną sklepienia.

Wykopaliska w północnej części pomieszczeń gospodarczych były nawiązaniem do zeszłego sezonu i skupiły się głównie na poszukiwaniu właściwego wejścia do „piwniczki” znajdującej się pod pomieszczeniami (# 30, # 33, # 34, # 35), z której pochodził depozyt dzbanków odkryty w 2009 r. (124 sztuki), monety, szkło i terakota. Wejście do „piwniczki” zostało zlokalizowane od strony jeziora w bezpośredniej bliskości muru oddzielającego pomieszczenia (# 34 i # 33) (fot. 7). Do jej wnętrza prowadziły trzy stopnie wykute w skale.

Po odsłonięciu obszaru oznaczonego nr (# 35) ukazała się częściowo zachowana mozaikowa posadzka wykonana w technice opus sectile(fot. 8). Dziedziniec ten stanowi pendant do identycznego (# 20) znajdującego się po stronie południowej przy wejściu do kościoła. Kontynuując prace w kierunku północnym, w pomieszczeniu ( # 33) (fot. 9) odsłonięto starannie wykonaną podłogę z kamiennych płyt zachowaną w 90%. W jego wschodniej ścianie na tej samej wysokości 45 cm, zostały umieszczone trzy wiązadła dla zwierząt wykute w kamieniu. Przy doczyszczaniu wspomnianego pomieszczenia znaleziono w jego połud/wsch narożniku skupisko 12 dużych monet** follis M (ø 3 cm) z okresu Justyniana I (fot. 10). Tak jak to miało miejsce w pomieszczeniu (# 30). Na tej podstawie wysunięto hipotezę, że pomieszczenia (# 30 i 33), służyły jako schronienie dla zwierząt podczas postoju, o czym świadczą między innymi miejsca do ich przytraczania w murze wschodnim i jego usytuowanie od strony jeziora Mareotis.

Kontynuując wykopaliska w północnej części, w pomieszczeniu 31 w narożniku północno - wschodnim odkryto amforę wkopaną w całości w ziemię z odbitą szyjką, lokalnej produkcji. Amfora wykonana jest z siltu nilowego (wymiary: Ø 32, 5 cm, Ø brzuśca 32 cm, h. 82 cm), pokryta kremową angobą datowana na V – VI w. (fot. 11). Wewnątrz amfory znajdowała się marmurowa kwadratowa płytka podłogowa, prawdopodobnie dzieło przypadku, ponieważ jej wymiary (12 x 12 cm) były za małe, aby mogła służyć jako przykrycie amfory. Ponadto w pomieszczeniu tym znaleziono fragmenty dzbanów, mis, amfor, które przypadają na okres największego rozwoju bazyliki V – VII w.

Do ciekawszych odkryć w tym sezonie należy fragment talerza ze stemplem krzyża, typu LR B (wymiary: h. 6, 5 cm, max. szer. 4 cm, grubość 0, 5 cm). Powierzchnia jego jest mocno starta, został znaleziony za zachodnim murem latryny (pomieszczenia 14) w bazylice (fot. 12), datowany jest na V - VI w.

W czasie kampanii podjęliśmy również częściową eksplorację kanału w pomieszczeniu 7 w południowej części sklepów. Kanał był przykryty kolumnowym postumentem o bardzo ładnej formie, wysokości 1, 40 m. przypuszczalnie ze znakiem kamieniarskim na jego górnej płaskiej powierzchni, w kształcie krzyża (fot. 13a, 13b). Analogiczne słupy występują także w sanktuarium w Abu Mena.

W trakcie jego oczyszczania odkryto kilka kompletnych dzbanków zbliżonych formą do tych z „piwniczki”, przeznaczonych głównie na wodę, datowanych na VI – VII w. Jeden z nich (fot. 14) wykonany jest z czerwonego siltu nilowego. Szyjka jest wysoka i smukła, odcięta od brzuśca głębokim rowkiem. Wylew lekko wywinięty na zewnątrz z zaznaczonym dziobkiem. Kolejny dzbanek (fot. 15) również wykonany jest z czerwonego siltu i ma szeroki wylew, bardziej przysadzisty, baniasty kształt. Wstęgowate w przekroju imadło przytwierdzone jest bezpośrednio do wylewu i górnej części brzuśca.

Reasumując, największa liczba znalezisk z północnej części pomieszczeń gospodarczych i nawy głównej, stanowi ceramika kuchenna i amfory: LRA 5/6, produkowane w Abu Mena, także amfory lokalnej produkcji (Kellia typ 187 – 190). Występują też amfory typu Kellia 167 i 173-177 (LRA 7) datowane na VI - VIII w., a także przykłady ceramiki stołowej jak powyższe dzbanki i fragmenty naczyń luksusowych należących do grupy z Asuanu Egyptian Red Slip Ware.

Wśród importów zdarzają się fragmenty amfor LRA 1, produkowanych na Cyprze, w Cylicji i amfor typu LRA 4 z Gazy.

Podczas tegorocznych prac przeprowadzono także badania szklanych*** obiektów z bazyliki, pomieszczeń gospodarczych i sklepów. Objęły one kampanie za lata 2008 i 2009, oprócz tych z roku 2010. Ogółem przebadano ponad 1000 fragmentów, z czego więcej niż 500 posiadało cechy charakterystyczne (wylewy, krawędzie, imadła, stopki), które posłużyły do ich identyfikacji.

W związku z rok rocznie postępującą znaczną destrukcją mol, głównie spowodowaną warunkami atmosferycznymi i zanieczyszczeniem środowiska w omawianym sezonie podjeliśmy trud inwentaryzacji wspomnianych obiektów****. Na terenie Marei, która była portem jeziornym, znajdują się cztery mola (fot. 16; plan- 16a, 17, 18), które służyły do rozładowywania statków towarowych i przyjmowania osób przypływających, między innymi pielgrzymów. Zostały wykonane plany trzech mol (nr I, II i III). Najdłuższe ok. 120 m i najlepiej z nich zachowane jest molo nr III, położone najbliżej bazyliki i skierowane na północ, pozostałe są nieco krótsze. We wszystkich trzech przypadkach określono ilość warstw z jakich zostały zbudowane jak również sposób ich konstrukcji, w jaki sposób były łączne poszczególne ciosy kamienne. Odnalezione został tzw. „jaskółcze ogony”, służące w tym wypadku do połączeń poniżej poziomu wody (fot. 19, 19a) i są one elementem datującym. Można przyjąć, że ich użycie nie przekraczało II wieku n. e.

Krzysztof Babraj, †Hanna Szymańska

*W trakcie jedenastej kampanii wykopaliskowej ceramika została opracowana przez Annę Drzymuchowską.
**Konserwacją monet, zajmowała się Joanna Babraj.
***Badaniem szkła zajmuje się Dr Nina Willburger Head of Classical Archaeology and Archaeology of Roman Provinces State Museum of Wuerttemberg.
**** Dokumentacją architektoniczna wykonywali studenci Wydziału Architektury Politechniki Krakowskiej im. Tadeusza Kościuszki, Marta Kulikowska, Marcin Ostrowski, Katarzyna Rozmus, Andrzej Kutiak



Literatura

1. H. Szynańska, K. Babraj, Marea fourth season of Excavations, PAM XV, Reports 2003, (2004), p. 56-60.
2. G. Majcherek, Marea 2001: Note on the Pottery, PAM XIII, Reports 2001 (2002), p. 61
3. K. M. D. Dunbabin, Mosaics of the Greek and Roman World, Cambridge 20064 , p. 257; F. Guidobaldi, A. G. Guidobaldi, Pavimenti marmorei di Roma dal IV al IX secolo, Studi di Antichità Cristiana 36, Città del Vaticano 1983, p. 460-485; 518-523.
4. W. Hautumm, Studien zu Amphoren der spätrömischer und frühbyzantinischer Zeit, Bonn 1981,p. 81, fig. 243
5. G. Kaminski-Menssen, Bildwerke der Sammlung Kaufmann, Bd III, Bildwerke aus Ton, Bein und Metall, Kassel 1996, p. 259.
6. K. Babraj, H. Szymańska, Marea or Philoxenite? Polish Excavations at Mareotic Region 2000-2007, The International Conference on the Archaeology of the Mareotic Region. Lake Mareotis: Reconstruction the Past, University of Southampton – Alexandria University 5th - 6th April 2008, BAR International Series 2113, Oxford (2010), s. 75-85.

Plan 1. Plan bazyliki	Plan 2. Plan bazyliki	1. Kapitel koryncki z locus 36
2. Kapitel koryncki z locus 5	3. Protoma głowy wołu	4. Krypta (osteoteka) w transepcie przed otwarciem
5. Wnętrze osteoteki w transepcie	6. Krypta z zamurowanym wejściem po eksploracji	7. Wejście do piwniczki w locus 34
8. Locus 35 z posadzką wykonaną w technice opus sectile	9. Locus 33 z zachowaną posadzką	10. Folisy Justyniana I (483 - 565), po konserwacji z locus 33
11. Amfora z locus 31	12. Fragment talerza ze stemplem krzyża locus 14	13a. Kolumnowy postument z locus 7
13b. Znak kamieniarski	14. Dzbanek z locus 7 z kanału	15. Dzbanek z locus 7 z kanału
16. Widok na molo nr I	16a. Rzut mola nr I	17. Widok na molo nr II
18. Widok ns molo nr III przy bazylice.	19. Typ łączenia bloków kamiennych na tzw. "jaskółczy ogon".	19a.Typ łączenia bloków kamiennych na tzw. "jaskółczy ogon".