Badania archeologiczne w Marei
Lipiec-sierpień 2009

W tym roku misja archeologiczna w Marei obchodziła dziesięciolecie wykopalisk. Badania były prowadzone w dwóch rejonach bazyliki (plan 1, fot. 1a, 1b): we wschodniej części quadaratum populi (nawa główna i nawy boczne) oraz w pomieszczeniach za południowo-zachodnim narożnikiem kościoła.

Podczas tego sezonu poczyniliśmy znaczne postępy odsłanianiu dalszej części nawy głównej i bocznych, gdzie posunęliśmy się aż o 14 m w kierunku zachodnim. Pozwoliło to na zdobycie istotnych informacji dotyczących funkcjonowania bazyliki. Odkryto kolejne baptysterium (plan 1 – budowla pomiędzy nawą boczną półn. nr 2 a nawą główną nr 13), o wymiarach 4,50 m na 2,50 m i wysokości 1,50, które jest konstrukcją zbudowaną z wielkich bloków kamiennych. Od strony wschodniej przylega do niego studnia, głębokości 5,60 m, zaopatrzona w wykute w kamieniu nacięcia służące niegdyś dla osób, które miały czyścić jej wnętrze. Woda w studni, która służyła do ceremonii chrztu, pochodziła z jeziora lub podskórnych źródeł. Zadziwiające jest, że cała struktura została postawiona na stylobacie, przypuszczalnie w miejscu kolumny, którą w tym celu usunięto. Odsłonięte w tym sezonie baptysterium jest drugim obiektem tego typu odkrytym w bazylice w Marei. Pierwsze, datowane na koniec V wieku (plan 1 – struktura oznaczona jako nr 15), funkcjonujące być może jeszcze przed zbudowaniem głównego założenia bazyliki, zostało odkryte przez naszą misję podczas kampanii w 2003 roku, w obrębie sanktuarium, obok ołtarza. W murze dzielącym nawę boczną od kaplicy odkrytej w 2004 roku znajdowało się przejście, które po zablokowaniu zastawiono tynkowaną ławą wykonana z ciosów kamiennych (plan 1 – obiekt w zewnętrznym murze kaplicy nr 6 a nawą boczna nr 2) .

W tym roku odsłonięto także dalszy bieg prostoonu (rodzaj drogi procesyjnej idącej na osi kościoła od zachodniego wejścia do sanktuarium, w miejscu zakończenia muru pod balustradę). W jej części wschodniej znajdują się fundamenty ambony, która wychodziła bezpośrednio z sanktuarium. Od ambony biegną w kierunku południowym i północnym przejścia, w najwyższej warstwie wyłożone niegdyś opus sectile umocowanym w szarym cemencie, na stabilizującej warstwie utworzonej z pasów przyciętych amfor.

Interesujących danych dostarczyło odsłonięcie południowej nawy bocznej. Odkryto tu dwie inne kamienne konstrukcje osadzone na fundamencie z wielkich bloków. Struktury te, podobnie jak baptysterium w nawie przeciwległej zostały umieszczone na stylobacie oddzielającym nawę boczną od głównej (plan 1 – konstrukcje między nawą główną nr 13 a nawą boczną nr 16). Służyły one najprawdopodobniej do wydzielenia niewielkiej przestrzeni ochraniającej boczne wejście do kościoła bądź bocznej kaplicy, które również w tym roku zostało odkryte. W pewnej odległości od niego znaleziono fragment marmurowej misy na wodę świeconą. Wejście to, w przeciwieństwie do zablokowanego przejścia w murze południowym quadratum populi, było w użyciu do końca funkcjonowania kościoła.

Jak zwykle nawa główna i boczne dostarczyły licznych marmurowych detali architektonicznych, w tym trzech konsoli pod posagi, fragmentów korynckich kapiteli, trzonów i baz kolumn, a także kolorowych tynków oraz ornamentów stiukowych, takich jak liście akantu z kapiteli pilastrów i gzymsów zdobiących niegdyś ściany bazyliki. Nie odsłaniano w nawie głównej w niewielkiej odległości od sanktuarium po stronie północnej i południowej całych pokładów malarskich, które spadły z części kopuły, ze względu na brak wystarczającej ilości konserwatorów malarstwa i ogrom prac dokumentacyjnych w pozostałych częściach bazyliki.

Interesujących danych dostarczył sondaż o boku 2,20 m wykopany w północno-wschodnim narożniku pomieszczenia 20, reprezentacyjnej sali odsłoniętej w poprzednim sezonie, przylegającej do schodów prowadzących do głównego wejścia bazyliki. Odkryto tu dużą ilość amfor z uciętymi szyjami (fot. 1), które przypuszczalnie zostały ustawione w rzędzie w celu wydzielenia jakiejś konkretnej przestrzeni. Interpretacja tego zjawiska będzie przedmiotem naszych badań. Istotny jest fakt, że naczynia te są datowane na II i III wiek, a więc odpowiadają chronologicznie piecowi do wypału amfor, na którym jest posadowiona apsyda i część sakralna bazyliki.

Najwięcej zabytków ruchomych (fot. 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9 10, 10a) znaleziono w pięciu pomieszczeniach za południowo-wschodnim narożnikiem bazyliki. Stanowią one dalszy ciąg sklepów odsłoniętych podczas kampanii 2005, 2007 i 2008. Najważniejsze z nich to dwa pomieszczenia, nr 25 i 26 (fot. 11), wyłożone regularnymi kamiennymi płytami, które służyły przypuszczalnie za kantorki wymiany pieniędzy, sklepy i kuchnie. Znaleziono tu ponad 300 monet oraz odważnik (fot. 12) do określania ich wagi, a w pomieszczeniu kuchennym ponad 400 muszli z różnego rodzaju skorupiaków. Monety zostaną odczyszczone w sezonie 2010.

Tegoroczne badania w zachodniej części kościoła potwierdziły jego ekonomiczną funkcję. W północno-zachodnim narożniku, pod częścią niewielkiego brukowanego dziedzińca (nr 30) (fot. 13), do którego prowadziło wejście od północy, odkryliśmy piwniczkę. Składa się ona z dwóch sklepionych izb, w dolnej części wykutych w skale, zaś w górnej zbudowanych z dużych bloków kamiennych. W piwnicy znaleziono ponad sto niewielkich dzbanków do wody (fot. 14, 14a) i pewną ilość lampek. Oprócz wejścia od strony jeziora (obecnie zablokowanego), nad piwnicą znajdowały się dwa szyby odpowietrzające, z których jeden został również zablokowany.

Do dziedzińca przylega od strony południowej klatka schodowa prowadząca na wyższy poziom bazyliki.
Krzysztof Babraj




Plan 1) Plan bazyliki z zaznaczonym na kolor czerwony obszarem, który został przekopany w tym roku

Fot. 1) Sondaż w płn./wsch. narożniku pomieszczenia nr 20	Fot. 1 a) Obszar quadratum populi odkopany podczas tego sezonu w bazylice	Fot. 1b) Dokumentacja fotograficzna bazyliki
Fot. 2) Fragment kościanej apliki drewnianej skrzynki(?) z tańcząca Menadą. V w.	Fot. 3) Głowa mężczyzny – fragment glinianej koptyjskiej figurki	Fot. 4) Bransoleta z dekoracyjną płytką z przedstawieniem postaci ludzkiej.
Fot. 5) Pokrywka brązowego naczynia.	Fot. 6) Fragment kamiennej formy z wyobrażeniem gazeli	Fot. 7) Miniaturowa maska; teatralna aplika z imadła szklanego naczynia
Fot. 8) Fragmenty glinianej malowane misy z przedstawieniem jeźdźca na koniu	Fot. 9) Karykaturalna gliniana figurka mężczyzny (diabła?)	Fot. 10) Lampka oliwna z przedstawieniem dwóch tańczących szkieletów
Fot. 10a) Kościany pierścień w którym umieszczano zwój papirusowy	Fot. 11) Sklepy za płd./zach. narożnikiem bazyliki	Fot. 12) Odważnik do określania wagi monet. V wiek
Fot. 13) Dziedziniec (pom. 30) nad piwniczką	Fot. 14) Dzbanki znalezione w piwniczce	Fot. 14 a) Przekazywanie naczyń stronie egipskiej