Andrzej Matoga, Paulina Poleska

Sprawozdanie z ratowniczych badań wykopaliskowych w Krakowie-Bieżanowie stanowisko 21 (nr aut. 107)

Wstępne wyniki ratowniczych badań wykopaliskowych, przeprowadzonych w latach 2005 - 2008 na stanowisku 21 w Krakowie-Bieżanowie

Stanowisko Kraków-Bieżanów 21 (107) położone jest na prawobrzeżu Wisły, na południowo-wschodnim krańcu Krakowa (w dzielnicy Podgórze), na terenie miejscowości Bieżanów (Bieżanów-Gaj). Pod względem fizyczno-geograficznym leży ono na wierzchowinie rozległego garbu terenowego (maksymalna wysokość 234 m npm), rozciągajacego się na linii W-E i opadającego dość łagodnymi skłonami ku północy, w stronę doliny Wisły oraz na południe i zachód, w stronę rozlewisk Serafy i jej prawobrzeżnych dopływów. W regionalnych ujęciach geograficznych opisywany teren zaliczany jest do Wysoczyzny Wielicko-Gdowskiej, Działów Niepołomicko-Bielczańskich lub Pogórza Bocheńskiego. Pokrywają go gleby bielicowe, wykształcone na lekko zglinionych piaskach bogucickich pochodzenia mioceńskiego.

Stanowisko zostało odkryte w 1966 r. podczas badań powierzchniowych, przeprowadzonych przez Muzeum Żup Krakowskich w Wieliczce i ówczesną Katedrę Archeologii Polski Uniwersytetu Jagiellońskiego. Z obszaru stanowiska zebrano wówczas dość liczny materiał zabytkowy, sugerujący obecność pozostałości osadnictwa z paleolitu i neolitu, a także kultur łużyckiej i przeworskiej oraz ze średniowiecza.

W związku z projektowaną trasą budowy autostrady A-4 oraz tzw. węzła bieżanowskiego, które to trasy przecinają obszar stanowiska mniej więcej na linii N-S (por. mapa 1), Krakowski Zespół do Badań Autostrad wytypował opisywany obiekt do powtórnej prospekcji powierzchniowej, w celu uzyskania bardziej szczegółowych informacji o rzeczywistym „nasyceniu” tego terenu zabytkami archeologicznymi i zakresie związanych z tym potrzeb ratowniczo-konserwatorskich. Wyniki szczegółowej inwentaryzacji powierzchniowej, wykonanej w latach 1996 i 1999, zadecydowały o konieczności objęcia zagrożonych partii stanowiska szerokoprzestrzennymi badaniami wykopaliskowymi. Badania te rozpoczęto w 2005 r. i kontynuowano je z niewielkimi przerwami do grudnia 2007 r. Drobne prace ratownicze, na odcinkach niedostępnych do badań w wymienionych latach, przeprowadzono także wiosną i latem 2008 r. W latach 2005-2006 badaniami kierowali Andrzej Matoga, Marek Należny i Janusz Bober, w latach 2007-2008 prace prowadzili Paulina Poleska, Janusz Bober i Paweł Zubrzycki pod ogólnym kierownictwem mgr Andrzeja Matogi z Muzeum Archeologicznego w Krakowie. W badaniach wzięli także udział studenci i absolwenci Instytutu Archeologii UJ.
Wszystkie te prace prowadzone były z ramienia Instytutu Archeologii i Etnologii PAN, Muzeum Archeologicznego w Krakowie i Uniwersytetu Jagiellońskiego – Krakowskiego Zespołu do Badań Autostrad, Sp. Jawna. Badania finansowała Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad w Warszawie.

Łącznie rozpoznano teren o powierzchni 291,65 ara, eksplorując 1997 obiektów (zob. plan stanowiska w skali 1:200), pochodzących w zdecydowanej większości z wczesnej epoki żelaza (kultura łużycka) i okresu nowożytnego. Ponadto odkryto także kilkadziesiąt obiektów kultury przeworskiej z okresu rzymskiego i pojedyncze obiekty neolityczne i z wczesnego okresu epoki brązu. Odkryto też tzw. luźne zabytki wczesno- i późnośredniowieczne.

Teren, który obejmuje stanowisko był dość mocno zniszczony głównie wskutek silnych procesów erozyjnych (gleby bielicowe na piaskach). Miąższość współczesnej warstwy ornej nie przekraczała na ogół 20 cm. Ponadto, zwłaszcza w części N stanowisko przecinała sieć wkopów kanalizacyjnych i rów gazociągu. Tuż pod współcześnie użytkowaną warstwa orną, którą zdejmowano mechanicznie (spychacz), zalegała warstwa kulturowa o miąższości nie przekraczającej z reguły 30-40 cm, przykrywająca warstwę nieantropogeniczną (piasek).

W trakcie eksploracji stanowiska natrafiono na pozostałości 2 obiektów nowożytnych (XVIII-XVIII w.), będących zapewne wziemnymi partiami (piwniczkami ?) naziemnych domostw lub budynków gospodarczych. W N i SW partii stanowiska natrafiono również na dwa wyraźne zgrupowania nowożytnych jam posłupowych, stanowiące najpewniej pozostałości po drewnianych budynkach naziemnych (najpewniej gospodarczych). Na istnienie w badanym rejonie intensywnego osadnictwa wiejskiego w okresie od XVII/XVII w. do czasów współczesnych wskazuje odkryty tu liczny zbiór ceramiki (fragmenty naczyń i kafli) oraz zabytków metalowych, datowanych na wspomniany okres.

Niemal bezpośrednio pod usuwaną mechanicznie warstwą orną, na tle pozostałości prahistorycznej warstwy kulturowej, na całym badanym obszarze stanowiska obserwowano charakterystyczne, równoległe względem siebie obiekty rowkowate, głównie o przebiegu E-W (z nieznacznym odchyleniem w kierunku południowo wschodnim). Interpretowane są one jako relikty nowożytnych ciągów drożnych, złożonych najczęściej z dwóch, niekiedy większej liczby pasm kolein (niektóre z nich posiadały odpowiednio po trzy, cztery i pięć pasm). Ich szerokość wahała się od 60 do 350 cm (szerokość pojedynczej koleiny wynosiła 15-60 cm), a miąższość wahała się od 10 do 65 cm, przeciętnie wynosiła około 15 – 20 cm. Niektóre, znacznie mniej liczne obiekty o przebiegu liniowym pełniły zapewne pierwotnie rolę rowów przydrożnych. Wszystkie te wspomniane wyżej obiekty przecinały stropowe partie wypełnisk starszych, prahistorycznych jam i zawierały, obok ułamków nowożytnej ceramiki i licznych nowożytnych przedmiotów żelaznych (głównie różnego rodzaju masywne ćwieki, hufnale, fr-y okuć, etc.), także sporą liczbę zabytków prahistorycznych zalegających na wtórnym złożu. Podkreślenia wymaga odkrywanie w wypełniskach wspomnianych wyżej kolein dróg gruntowych licznych fragmentów podków i tzw. raków. Obiekty (drogi) nr 247 i 248 najprawdopodobniej funkcjonowały najwcześniej spośród wszystkich odkrytych na stanowisku ciągów drożnych, zapewne już od wczesnego średniowiecza. Między koleinami drogi nr 247 odkryto żelazną ostrogą typu I/1 według. Z. Hilczerówny (datowaną na okres X – XII w.), zaś w sąsiedztwie drogi nr 248 natrafiono na żelazną ostrogę z gwiaździstym bodźcem, datowaną już od 2. połowy XIII w. Na stanowisku odkryto ponadto fragmenty 3 innych ostróg z gwiaździstym bodźcem. Stosunkowo spora seria znalezisk – ponad 230 ułamków naczyń – świadczy o trwalszym zasiedleniu tego terenu we wczesnym średniowieczu. Wśród tych zabytków znajdują się również pojedyncze ułamki tzw. białej ceramiki krakowskiej, wspomniana powyżej ostroga, żelazny grot strzały z zadziorami, a interesującym znaleziskiem jest żelazny odważnik w brązowej koszulce, który może być odnoszony także do tego okresu. Ponadto z warstwy kulturowej pochodzi także blisko 270 ułamki naczyń późnośredniowiecznych (XIII-XVw.) oraz wspomniane ostrogi z gwiaździstym bodźcem.
W południowej i wschodniej partii przebadanego obszaru odkryto pozostałości stosunkowo niewielkiej osady kultury przeworskiej z młodszego i późnego okresu rzymskiego. Do tej fazy zasiedlenia stanowiska zaliczyć można kilka jam zasobowych oraz kilkadziesiąt dołów posłupowych. Koncentracja dużych jam posłupowych pozwoliła zidentyfikować w S partii stanowiska prostokątny budynek słupowy o wymiarach około 9,5 x 7,6 m, zorientowany dłuższą osią wzdłuż linii N – S. W jego NE narożniku odkryto jamę zawierającą pozostałości 2 dużych naczyń zasobowych wykonanych na kole garncarskim. Ceramika kultury przeworskiej, w tym także stosunkowo liczne fragmenty naczyń toczonych (tzw. ceramika siwa gładka i szorstka) koncentrowała się wyraźnie w obrębie kilkunastu arów zlokalizowanych w S części przebadanego obszaru, czyli w rejonie odkrycia obiektów datowanych na młodszy i późny okres rzymski. Z tego okresu pochodzi najpewniej także żelazny grot broni drzewcowej oraz fragment żelaznej sprzączki. Początki funkcjonowania osady kultury przeworskiej odnosić można najprawdopodobniej jeszcze do wczesnego okresu rzymskiego, bowiem w E partii stanowiska odkryto tak właśnie datowaną jamę oraz dość liczną serię tak datowanych znalezisk w warstwie kulturowej.

Na terenie zbadanego stanowiska odkryto niezbyt wielką liczbę fragmentów zabytków, które można wiązać z grupą tyniecką kultury lateńskiej. Były to głównie fragmenty naczyń glinianych (tzw. ceramika siwa celtycka, wykonana na kole grancarskim) oraz fragment ozdoby wykonanej z sapropelitu. Fragmenty 2 łyżek glinianych, odkrytych na stanowisku, wiązać należy z obecnością na stanowisku elementów kultury jastorfskiej.

Zdecydowana większość opisywanych tu obiektów to jamy, które wiązać można z osadnictwem późnych faz kultury łużyckiej i odnosić do okresu od schyłku epoki brązu po wczesną epokę żelaza. Łącznie na całym stanowisku tak datować można 1436 obiektów. Były one rozmieszczone na całym badanym obszarze. Analizując ich rozplanowanie można zauważyć koncentracje jam i dołków posłupowych, pokrywające się z rozrzutem zabytków ruchomych kultury łużyckiej z wczesnej epoki żelaza. Na stanowisku odkryto w sumie 678 dołków posłupowych, które można wiązać z omawianą fazą zasiedlenia stanowiska. W 243 dołkach odkryto fragmenty naczyń glinianych kultury łużyckiej, pozostałe wiążą się z tą fazą osadnictwa poprzez położenie w rejonie koncentracji jam i zabytków ruchomych kultury łużyckiej lub poprzez kontekst stratygraficzny. Na stanowisku udało się zidentyfikować pozostałości 21 naziemnych budynków o konstrukcji słupowej, przy czym prawie wszystkie z nich miały kształt zbliżony do prostokąta (największy z nich miał wymiary 8,4 x 6 m). Pojedyncze obiekty miały kształt wielokąta, ich powierzchnia nie przekraczała 4 – 5 m2. Część z tych budynków mogła posiadać konstrukcję sumikowo-łątkową, niektóre zaś słupowo-plecionkową. W pojedynczych przypadkach (zapewne obiektów najmniej zniszczonych) natrafiono na rowki między słupami konstrukcyjnymi ścian. Stanowiły one zapewne pozostałości po konstrukcji wypełnień ścian między pionowymi słupami nośnymi (być może była to plecionka z wylepieniem glinianym – n.p. obiekt nr 1979). Na badanym obszarze stwierdzono istnienie dalszych koncentracji słupów wiążących się z omawianą fazą zasiedlenia osady. Ich nagromadzenie na stosunkowo niewielkich powierzchniach i brak wyraźnych „linii przebiegu ścian” nie pozwoliły jednak na tym etapie opracowania na jednoznaczne wyróżnienie (interpretację) zarysu budynków, które niewątpliwie w tych miejscach istniały. Szczególnie skomplikowaną sytuację w kontekście stratygrafii poziomej zaobserwowano w południowej partii badanego stanowiska (zwłaszcza ary 680-700/450-470), gdzie na słupy kultury łużyckiej nawarstwiły się najpewniej budynki słupowe kultury przeworskiej.

Z obiektów i warstwy kulturowej na stanowisku pochodzi łącznie blisko 42 000 zabytków ruchomych kultury łużyckiej, co stanowi ponad 60% wszystkich znalezisk. Zdecydowanie przeważają wśród nich fragmenty naczyń glinianych. Odkryto także 19 zabytków metalowych, w większości wykonanych z żelaza (w tym fragmenty sześciu szpil, 1 fragment fibuli i 2 fragmenty klamer), które pozwalają z pewnością odnieść do wczesnej epoki żelaza (ewentualnie do początków starszego okresu przedrzymskiego). Wśród naczyń glinianych kultury łużyckiej dominują fragmenty prostych form garnkowatych, jajowato-beczułkowatych, często zdobionych ornamentem paznokciowym. Licznie odkrywane są także fragmenty glinianych placków - talerzy. Jedną z najbardziej charakterystycznych cech inwentarzy odnoszonych do tego czasu jest obecność tzw. kieliszków solowarskich, które, jak się sądzi świadczą o zainteresowaniu mieszkańców warzelnictwem, czy raczej dystrybucją soli pozyskiwanej z powierzchniowych źródeł solankowych, które bezspornie istniały na prawobrzeżu Wisły w czasach prahistorycznych. W obiektach późnych faz kultury łużyckiej i w warstwie kulturowej na stanowisku znaleziono łącznie około 1700 ułamków ceramiki tego rodzaju. Stanowią one ok. 4 % ogólnej liczby odkrytych fragmentów naczyń kultury łużyckiej. Prawdopodobnie większość znalezionych w warstwie zabytków tego typu łączyć należy z osadnictwem późnych i schyłkowych faz kultury łużyckiej.

Obecność pojedynczej jamy oraz przynajmniej około 20 ułamków charakterystycznej ceramiki znalezionych w warstwie kulturowej w centralnej partii stanowiska dowodzą istnienia w tym miejscu krótkotrwałego osadnictwa kultury trzcinieckiej z II okresu epoki brązu. Nieco wyraźniej zaznaczyło się na stanowisku osadnictwo kultury mierzanowickiej z I okresu epoki brązu. Do tego okresu odnosić można 3 niewielkie jamy oraz około 700 fragmentów ceramiki charakterystycznej dla tej kultury. Interesującym znaleziskiem jest także grocik krzemienny, typowy dla inwentarzy kultury mierzanowickiej.

Pojedyncze fragmenty naczyń wskazują na krótkotrwały pobyt w tym rejonie wczesnoneolitycznej ludności kultury ceramiki wstęgowej rytej. Niewątpliwie najwcześniejsze świadectwa trwałego użytkowania stanowiska odnosić można jednak dopiero do środkowych faz neolitu i wiązać z osadnictwem kultury lendzielskiej. Z tą kulturą łączą się najpewniej pojedyncze jamy we wschodniej partii stanowiska, jak też odkryte w warstwie kulturowej niezbyt liczne zabytki ceramiczne i krzemienne. Na stanowisku odkryto także pojedyncze ułamki wykazujące cechy charakterystyczne dla kultury pucharów lejkowatych (pojedyncze fragmenty wylewów z ornamentem stempelkowym), a także, jak się wydaje, pojedyncze wyroby z krzemienia wołyńskiego.