Muzeum Archeologiczne w Krakowie jest najstarszym polskim muzeum archeologicznym. Utworzono je jako Muzeum Starożytności. Inicjatywa powołania muzeum była wspólnym dziełem intelektualistów krakowskich skupionych w Towarzystwie Naukowym Krakowskim (dalej: TNK). Towarzystwa naukowe były jedną z nielicznych form działalności narodowej, na którą zezwalały władze zaborcze na obszarze nieistniejącego w XIX wieku państwa polskiego. Najkorzystniejsze warunki do tego rodzaju działalności istniały w zaborze austriackim, w którym polityka władz wobec ludności polskiej była najbardziej liberalna. Istnienie życia naukowego, zwłaszcza w zakresie „nauk społecznych”, było także świadectwem starań elity intelektualnej o rozwój życia umysłowego narodu i ratowanie jego tożsamości. W Krakowie stowarzyszenie takie (TNK) powstało w 1816 roku. W jego ramach, w roku 1848, zorganizowany został Oddział Sztuk i Archeologii. Akt powołania muzeum spisano 18. lutego 1850 r., wyznaczając skład komitetu założycielskiego, w którym znaleźli się: Józefa Muczkowski - dyrektor Biblioteki Jagiellońskiej (przewodniczący komitetu), Karol Kremer - dyrektor budownictwa Rzeczypospolitej Krakowskiej (sekretarz), Wincenty Pol - poetę i profesor pierwszej w Polsce katedry geografii na UJ oraz Teofil Żebrawski - architekt, inspektor komunikacji lądowych i wodnych. Na potrzeby powstającej instytucji przygotowano dokumenty do władz krajowych, w których m.in. przedstawiono projekt „przywileju pierwszeństwa do wszystkich kopalnych przedmiotów przypadkiem znalezionych”. W 1857 roku zorganizowano w Krakowie pierwszą Wystawę Starożytności (w Pałacu Lubomirskich przy ul. św. Jana 17), na której pokazano „zabytki przeszłości” ofiarowane przez Polaków, a wśród nich odkryty w Zbruczu posąg „Światowida”, będący do dziś symbolem muzeum.

Przez kilkadziesiąt lat muzeum funkcjonowało jako agenda, kolejno: TNK, Akademii Umiejętności (dalej: AU), Polskiej Akademii Umiejętności (dalej: PAU) i Polskiej Akademii Nauk (dalej: PAN). W ramach TNK działało do roku 1873, gdy powstała AU i przejęła zarząd nad instytucjami TNK, w tym Muzeum.

W roku 1891 Muzeum Archeologiczne zostało wyodrębnione jako samodzielna, specjalistyczna placówka AU (aż do 31 grudnia1952 r., gdy PAU została rozwiązana). W roku 1955 muzeum, działające przy PAN, stało się samodzielną jednostką pod zarządem Ministerstwa Kultury i Sztuki. W roku 1958 podporządkowano je Radzie Narodowej miasta Kraków, a w latach 1990-1998 Wojewodzie Krakowskiemu. W roku 1999 Muzeum stało się instytucją samorządową, podporządkowaną obecnie Marszałkowi Województwa Małopolskiego.

                                                                                                                      Anna Tyniec