Dnia 12 marca br. otwieramy pierwszą część nowej głównej wystawy stałej w Muzeum Archeologicznym w Krakowie. Jest to zapowiedź całości dzieła, którego realizacja zakrojona jest na trzy lata. Część druga, przewidziana do otwarcia jeszcze w roku bieżącym, obejmuje tematy: Mieszkanie, Strój, ozdoby, uzbrojenie, a część trzecia, planowana na rok 2004, obejmować będzie tematy: Wytwórczość i wymiana, Wierzenia i sztuka. Dodatkowo, poza głównym ciągiem narracji, przedstawione będą także tematy: Światowid i Historia Muzeum.

Prace nad pomysłem nowej wystawy trwały w Muzeum od kilku lat. Zaowocowały one powstaniem całkowicie nowej koncepcji ekspozycji, o charakterze problemowym, w przeciwieństwie do tradycyjnego i przestarzałego ujęcia chronologicznego, jakim odznacza się wystawa dotychczasowa (częściowo jeszcze istniejąca). Przyjęta koncepcja nowej wystawy polega na przedstawieniu przemian kilku najważniejszych (patrz wyżej) dziedzin życia dawnych mieszkańców Małopolski w sekwencji kilkunastu wybranych punktów na skali czasu. Takie ujęcia odpowiada współczesnym trendom i rozwiązaniom stosowanym w muzealnictwie europejskim.

Powyższa koncepcja wystawy (autorstwa dr Anny Dagnan-Ginter i mgr Mirosława Zająca) została przedyskutowana i przyjęta do realizacji przez Radę Muzeum w marcu 2001 roku. Rada postanowiła też, by plastyczny projekt wystawy został wyłoniony w drodze konkursu. Konkurs taki ogłoszono pod koniec czerwca 2001 roku; jak już informowaliśmy w innym miejscu (patrz: Aktualności na naszej stronie), za zwycięski uznano projekt autorstwa zespołu kierowanego przez pp. Małgorzatę i Macieja Radnickich i ten projekt jest właśnie realizowany.

Nowa wystawa jest przeznaczona dla szerokiego kręgu odbiorców, niezależnie od wieku i profesji, ze szczególnym uwzględnieniem młodzieży szkolnej, która według analiz frekwencji z ubiegłych lat stanowi najliczniejszą grupę zwiedzających. Wystawa ma (będzie mieć) charakter popularno-naukowy, uwzględniać obecny stan wiedzy, przy ograniczeniu do minimum nazewnictwa i terminologii specjalistycznej. Ekspozycja będzie w maksymalnym stopniu "zwizualizowana" poprzez zastosowanie, oprócz metod tradycyjnych, najnowszych rozwiązań technicznych.

Wystawa jest przygotowana w oparciu o własne zbiory Muzeum. Pokazane zostaną na niej zjawiska archeologiczne typowe dla różnych stref krajobrazowych zachodniej Małopolski - takich jak obszary jurajskie z przyległymi terenami piaszczystymi oraz obszary wyżyn lessowych. Dokładniej - obszar prezentowany na wystawie obejmuje część zachodniej Małopolski, której punktem centralnym jest Kraków; teren ten rozciąga się od Przemszy na zachodzie po Nidę na wschodzie oraz od górnej Pilicy i równoleżnikowego biegu Nidy na północy po Pogórze Karpackie na południu.

Wystawa omawia (będzie omawiać) przemiany w życiu najstarszych mieszkańców okolic Krakowa na przestrzeni ostatnich ponad 70 tysięcy lat. Przemiany środowiska, a także problematyka wiążąca się z pozostałymi tematami, będą przedstawione w 12 wybranych przez nas - z uwagi na ich znaczenie dla przeszłości Małopolski - cięciach czasowych. Przechodząc do otwieranej właśnie pierwszej części wystawy należy przypomnieć, że w tym bardzo długim odcinku czasu, który trudno nawet sobie wyobrazić, krajobraz omawianego terytorium przechodził istotne przeobrażenia, spowodowane głównie przemianami klimatycznymi związanymi z przesuwaniem się lodowca skandynawskiego; krajobraz ten nie zawsze wyglądał tak, jak obecnie. Obok zmian w rzeźbie terenu wielkim przemianom ulegała też szata roślinna na naszym terytorium: od ubogiej tajgi, poprzez stepo-tundrę aż po bogaty las mieszany optimum klimatycznego holocenu.

Warunki życia dawnych mieszkańców Małopolski były więc różne w różnych epokach. Natężenie i rozmieszczenie śladów osadnictwa przedstawiamy ukazując je w danym momencie czasowym na tle stanu rzeźby terenu, przy uwzględnieniu stanu i charakteru szaty roślinnej - w tym samym miejscu na skali czasu. Pokazujemy też najbardziej typowych dla danej epoki przedstawicieli świata zwierząt i roślin; ich wybór został dokonany na podstawie szczątków zwierzęcych i roślinnych znanych z badań archeologicznych. Ta część wystawy, pokazująca warunki, w jakich przyszło żyć ludziom starożytnym, ma równocześnie przedstawić skalę wyzwań, przed jakimi musieli stawać dawni mieszkańcy Małopolski w wybranych tu cięciach czasowych. Z tej części wystawy dowiadujemy się jednak także, jak silny był wpływ osadnictwa ludzkiego na pierwotne środowisko naturalne; ostateczny efekt wielowiekowej historii stosunków człowiek-środowisko naturalne obserwujemy dzisiaj.

Zdobywanie pożywienia, jako podstawowy cel działalności gospodarczej, przechodziło w dziejach człowieka wielkie przemiany, wpływając na sposób życia i całokształt obrazu kultury poszczególnych społeczności. Od bezpośredniego korzystania z zasobów przyrody (zbieractwo i łowiectwo) ludzkość przeszła przez wielką neolityczną rewolucję gospodarczą, która przyniosła aktywny stosunek człowieka do przyrody. To wtedy rozpoczęto uprawiać rośliny, udomowiono potrzebne człowiekowi zwierzęta, a w krajobrazie pojawiły się osiedla zamieszkiwane przez wiele lat. Rolnictwo przeżywało z kolei własny rozwój, zarówno jeśli chodzi o technikę uprawy i używane narzędzia, jak też stosowane metody upraw.

Obserwacja tych przemian w wybranych na naszej wystawie "bramach czasu" pozwoli na prześledzenie postępu, jaki dokonywał się ciągle w tej dziedzinie życia. W umieszczonych w ścianach "bram czasu" przeglądarkach można zobaczyć, jak wyglądały typowe dla danego okresu osiedla (na przykładzie wyników badań wykopaliskowych konkretnych stanowisk), a także zapoznać się z wybranymi typowymi czynnościami związanymi z tą dziedziną życia. Po drugiej stronie tych samych "bram czasu" znajdują się gabloty zawierające rekonstrukcje używanych w danej epoce narzędzi służących pozyskiwaniu pożywienia.

W pierwszej części wystawy znajduje się również "kącik multimedialny". Korzystając z zainstalowanych tam monitorów widz może zapoznać się z multimedialną wersją przedstawionych na wystawie pradziejów i wczesnemu średniowieczu Małopolski. Przewidujemy także podłączenie "kącika" do Internetu.

Komisarz wystawy: dr Jacek Rydzewski
Scenariusz: dr Anna Dagnan-Ginter i mgr Mirosław Zając
Scenografia: Małgorzata i Maciej Radniccy
Projekt plakatu: Grzegorz Bobulski
Projekt zaproszenia, folderu i biletów: Pracownia Plastyczna MAK
Zbiory: Muzeum Archeologiczne w Krakowie
Konserwacja i restauracja zabytków: Pracownia Konserwatorska MAK
Rekonstrukcje narzędzi: mgr Grzegorz Kieferling
Kopie zabytków metalowych: Marek Ganew
Konsultanci: Prof. dr hab. Leszek Starkel, dr Dorota Nalepka
Projekt i wykonanie wystawy finansuje Województwo Małopolskia
Kącik multimedialny wyposażył Powszechny Zakład Ubezpieczeń S.A. Oddział w Krakowie