Jubileusz 150-lecia Muzeum Archeologicznego w Krakowie

Referat wygłoszony na sesji naukowej podczas obchodów jubileuszu 150-lecia Muzeum.

 

Sto pięćdziesiąt lat temu, w roku 1850, grupa osób skupiona w Oddziale Sztuk i Archeologii, jaki powstał dwa lata wcześniej w ramach Towarzystwa Naukowego Krakowskiego, powołała Komitet Archeologiczny do sprawy utworzenia w Krakowie Muzeum Archeologicznego, co ostatecznie stało się dnia 18 lutego 1850 roku. Członkami Komitetu, można powiedzieć: naszymi ojcami, byli: Karol Kremer, dyrektor budownictwa Rzeczypospolitej Krakowskiej, Józef Muczkowski, dyrektor Biblioteki Jagiellońskiej, poeta Wincenty Pol, zarazem profesor pierwszej w

Polsce katedry geografii na UJ oraz Teofil Żebrawski, architekt, inspektor komunikacji lądowych i wodnych. Fakt, że wymienione osoby, z których żadna nie zajmowała się zawodowo badaniem odległej przeszłości, zaangażowały się w utworzenie takiej instytucji, jak muzeum archeologiczne, wspaniale świadczy o poziomie ówczesnych polskich elit umysłowych.

Powołanie Muzeum do życia było ważnym momentem w rozwoju archeologii w Polsce. Oto bowiem po raz pierwszy na ziemiach polskich badania nad najdawniejszą przeszłością uzyskały status działań kierowanych przez wyspecjalizowaną placówkę. Adresowana do społeczeństwa polskiego Odezwa Towarzystwa Naukowego z Uniwersytetem Jagiellońskim połączonego w celu archeologicznych poszukiwań..., apelująca o nadsyłanie informacji o znaleziskach i posiadanych zabytkach oraz przekazywanie ich do nowo utworzonego Muzeum, spotkała się szybko z żywą reakcją ludności. Zbiory Muzeum rosły, a jednym z pierwszych darów otrzymanych przez nie był kamienny posąg Światowida, odkryty w Zbruczu w 1848 roku, będący do dziś symbolem i chlubą naszej placówki. Szybko powiększające się zasoby Muzeum pozwoliły na przygotowanie już w 1857 roku pierwszej w Krakowie Wystawy Starożytności; wywołała ona spory rezonans, o czym świadczy imponująca liczba 16 tysięcy osób, jakie zwiedziły ją w ciągu czterech miesięcy jej trwania.

Warto tu zaznaczyć, że zgodnie z intencją TNK Muzeum funkcjonowało jako skarbnica pamiątek narodowych. Obok zabytków archeologicznych gromadzono w nim wszelkie pamiątki związane z dziejami narodu i państwa polskiego, a nawet dokumenty i pamiątki rodzinne. Tak szerokie spektrum gromadzonych zbiorów świadczy wymownie o randze Muzeum w krajobrazie kulturalnym ówczesnego Krakowa i całej Polski. Dopiero w roku 1893 zbiory historyczne przekazano do Muzeum Narodowego. W ramach Towarzystwa Muzeum działało blisko ćwierć wieku; od roku 1873 natomiast - po powstaniu i rozpoczęciu działalności przez Akademię Umiejętności - było związane z tą właśnie instytucją. W roku 1891 Muzeum Archeologiczne otrzymało status niezależnej, specjalistycznej placówki Akademii Umiejętności; w tym charakterze istniało także po odzyskaniu niepodległości - jako placówka PAU, a po II Wojnie Światowej PAN - do roku 1955, kiedy to wyodrębniono je ze struktur akademijnych i podporządkowano jako samodzielną instytucję Ministerstwu Kultury i Sztuki. W roku 1958 Muzeum stało się instytucją miejską, podporządkowaną Radzie Narodowej m. Krakowa; w latach 1990-1998 Muzeum było podległe Wojewodzie Krakowskiemu, natomiast od 1 stycznia 1999 roku Muzeum, jako instytucja samorządowa, znajduje się pod opieką Marszałka Województwa Małopolskiego.

Wraz z wejściem w roku 1873 w struktury Akademii Umiejętności nastąpił wyraźny rozwój naszej placówki. Wtedy właśnie rozpoczęły się liczne i znaczące akcje badawcze Muzeum kierowanego wówczas przez Gotfryda Ossowskiego, a później (od 1894 r.) przez Włodzimierza Demetrykiewicza. Trzeba tu wymienić szereg akcji na stanowiskach małopolskich, które stworzyły podstawową bazę do poznania pradziejów tej części kraju, a także badania w Ryżanówce i Bilczu Złotym na Ukrainie, które dostarczyły wspaniałych materiałów, stanowiących do dziś najpiękniejsze kolekcje naszego Muzeum. Międzynarodowa pozycja Akademii Umiejętności przyczyniła się także do tego, że zbiory Muzeum wzbogaciły się o liczne dary z obszarów Polski znajdujących się w granicach pozostałych zaborów, jak i pochodzące z badań w różnych rejonach świata. Trzeba tu wymienić kolekcję zabytków staroperuwiańskich ofiarowaną Muzeum przez Władysława Klugera, a przede wszystkim sarkofagi egipskie pochodzące z badań krakowianina Tadeusza Smoleńskiego w el-Gamhud w 1906 roku.

Działalność Muzeum Archeologicznego PAU w Polsce międzywojennej związana jest z nazwiskami Józefa Żurowskiego, konserwatora zabytków archeologicznych na terenie Małopolski oraz Tadeusza Reymana, późniejszego wieloletniego kierownika, wreszcie dyrektora tej placówki. Aktywność terenowa obu tych postaci nie tylko wzbogaciła zbiory muzealne pod względem ilościowym - badacze ci odkryli i przebadali stanowiska, które dostarczyły niezwykle cennych materiałów ze wszystkich okresów prahistorii. Do najważniejszych odkryć należą te z Giebułtowa, Książnic Wielkich, Prokocimia, Rosiejowa, czy Złotej Sandomierskiej; trzeba też wymienić badania nad pozostałościami rzemiosła garncarskiego z okresu rzymskiego, odkrytymi w Igołomi i Tropiszowie na wschód od Krakowa. Szczególnie wiele Muzeum zawdzięcza jednak osobie Tadeusza Reymana. Po podjęciu pracy w Muzeum wykonał on gigantyczne zadanie uporządkowania zbiorów muzealnych i rozpoczęcia ich inwentaryzacji, po odbyciu specjalnych studiów w Niemczech zorganizował w Muzeum krakowskim wzorową pracownię konserwacji zbiorów, urządził też pierwszą stałą wystawę, dostępną dla szerokiej publiczności (w 1928 r.). Był on osobą, która przekształciła nasze Muzeum w prawdziwie nowoczesną placówkę. On też wznowił działalność Muzeum po przerwie wojennej, i właśnie jego usilnym i długotrwałym staraniom zawdzięczamy przekazanie przez Radę Narodową m. Krakowa w 1954 roku zespołu zabytkowych gmachów św. Michała z przeznaczeniem na siedzibę Muzeum.

Dzisiejszy stan Muzeum, jego obecna struktura organizacyjna oraz dorobek naukowy, to przede wszystkim rezultat 34 lat pracy Kazimierza Radwańskiego na stanowisku Dyrektora Muzeum. Po przeprowadzonym remoncie poklasztornych i powięziennych budynków św. Michała i adaptacji pomieszczeń na cele muzealne, przeniesiono - po ponad 100 latach -mienie i zbiory Muzeum z budynku Polskiej Akademii Umiejętności przy ul. Sławkowskiej 17. Muzeum przybrało charakter placówki wielodziałowej, z działami merytorycznymi (chronologicznymi i problemowymi), rozbudowaną Pracownią Konserwacji oraz pracowniami pomocniczymi (paleobotaniczna, paleozoologiczna, numizmatyczna). Znaczny jest także aktualny dorobek naukowy Muzeum. Głównym obszarem działania jest Małopolska; należy tu wymienić wieloletnie badania nad epoką kamienia na Jurze Krakowsko-Częstochowskiej, czterdziestoletnie prace nad starożytnym hutnictwem żelaza w Górach Świętokrzyskich, czy trwające bez przerwy od 1950 roku badania ratownicze na terenie Nowej Huty, dziś już o nieco innym charakterze. Przedmiotem zainteresowań Muzeum jest także samo miasto Kraków, którego część zabytkowa stanowi osobny, specyficzny obszar badawczy. Wieloletnie prace Działu Krakowa Przedlokacyjnego doprowadziły do rezultatu, że Kraków jest jednym z najlepiej przebadanych wczesnośredniowiecznych kompleksów miejskich w Europie.

Mówiąc o działalności podstawowej trzeba wreszcie wskazać na niewątpliwe osiągnięcia w zakresie naukowej organizacji zbiorów muzealnych, rozwój wystawiennictwa i pracy oświatowej, a także i na to, że rezultaty swych prac Muzeum publikuje w dwóch wydawanych przez siebie rocznikach: Materiały Archeologiczne (od 1959 r.) i Materiały Archeologiczne Nowej Huty (od 1968 r.).

Jubileusz 150-lecia naszej instytucji pragniemy uczcić w sposób uroczysty, nadając obchodom odpowiednią rangę. Głównym elementem uroczystości jest obecna sesja naukowa, poświęcona historii i dorobkowi Muzeum w ciągu 150 lat jego istnienia; przedstawione na niej referaty zostaną opublikowane w najbliższym tomie "Materiałów Archeologicznych". Otwieramy też dziś okolicznościową wystawę poświęconą historii Muzeum; znaczącym wydarzeniem naszego Jubileuszu stanie się też otwarcie nowej stałej wystawy naszych zbiorów egiptologicznych pt. Bogowie starożytnego Egiptu (w ramach Festiwalu Kraków 2000. Pragnęliśmy jednak jeszcze dodatkowo uczcić rocznicę powstania Muzeum przygotowując z tej okazji specjalną Księgę Pamiątkową. W tym celu zwróciliśmy się do szeregu osób z naszego środowiska zawodowego z zaproszeniem do współautorstwa takiej Księgi. Niektóre z nich zaproszenie to przyjęły, czego efektem jest prezentowany tu dzisiaj tom. Rozumiemy, że dla tych osób jubileusz naszego Muzeum jest równie ważny jak dla nas. Dziękujemy!

Jacek Rydzewski