Wyposażenie grobu z Jakuszowic na wystawie w Wenecji

Dnia 24 stycznia 2008 roku odbyło się w salach prestiżowej galerii Palazzo Grassi w Wenecji uroczyste otwarcie wielkiej wystawy pt. Rzym i barbarzyńcy. Powstanie nowego świata. Organizacja tej wystawy to wspólne dzieło galerii Palazzo Grassi, podobnej niemieckiej instytucji pod nazwą Kunst- und Ausstellungshalle w Bonn oraz École française de Rome w Rzymie. Wystawa jest więc wspólnym dziełem tych instytucji, a po półrocznym pobycie w Wenecji zostanie przeniesiona na kolejne pół roku do Republiki Federalnej. Ze względu na tematykę wystawy organizatorzy zwrócili się do nas z prośbą o wypożyczenie z naszych zbiorów huńskiego zespołu grobowego odkrytego w Jakuszowicach k/Kazimierzy Wielkiej; zespół ten, składający się ze zdobionych almandynami złotych i srebrnych ozdób stroju, pozłacanych srebrnych części ogłowia końskiego, a także z miecza żelaznego w pochwie obitej złotą blachą i złotych blach będących obiciem łuku refleksyjnego, interpretowany jest jako wyposażenie grobu władcy plemiennego, żyjącego w pierwszej połowie V wieku n.e. Wyszliśmy naprzeciw prośbie kolegów włoskich i wypożyczyliśmy zabytki, poprzedzając ten fakt zawarciem stosownej umowy, określającej warunki ubezpieczenia, transportu, sposobu ekspozycji, a także obecności nazwy Muzeum Archeologicznego na drukach związanych z wystawą. Umowa przewidywała również zaproszenie przedstawiciela MAK na uroczystość otwarcia wystawy.

Sama wystawa jest przedsięwzięciem imponującym. Jeśli chodzi o jej wymiar archeologiczny, to problem, jakiego dotyczy, jest zagadnieniem o kapitalnym znaczeniu w historii Europy. Chodzi w niej o ukazanie przemian, jakie dokonywały się na obszarze europejskiej części świata antycznego w późnym i schyłkowym okresie istnienia Cesarstwa Rzymskiego wskutek coraz silniejszych i częstszych jego kontaktów z ludami barbarzyńskimi. Kontakty te owocowały wzajemnym przenikaniem elementów kulturowych oraz promieniowaniem cywilizacji rzymskiej i chrześcijaństwa na tereny sąsiadujące z Imperium. W kontekście tych zjawisk należy postrzegać później powstanie i rozwój państwa Franków, a wreszcie powstanie odrodzonego przez Karola Wielkiego Cesarstwa na zachodzie. Przemiany kulturowe i polityczne znajdywały swe odbicie w wytwarzanych wówczas na obszarze tych przemian dziełach sztuki. Wielka ilość tych właśnie dzieł została zgromadzona na omawianej wystawie w Palazzo Grassi. Sięgnięto po zabytki najwyższej klasy, ściągając je z całej niemal Europy, a także z muzeów w Afryce i Ameryce. Można podziwiać najlepsze przykłady rzeźby rzymskiej i rzymskiego rzemiosła artystycznego (wielkie wrażenie robi na przykład modlitewnik z IV wieku (!), ręcznie pisany na pergaminie, wielkości dzisiejszej książeczki do nabożeństwa), dalej wytwory ludów „barbarzyńskich” (tu znajduje się nasz zespół huński z Jakuszowic, bardzo dobrze prezentujący się na wystawie), wreszcie zabytki najwyższej klasy z wczesnego średniowiecza Europy (wspaniała seria zabytków piśmiennictwa w postaci pięknych inkunabułów). Pokazane na wystawie zabytki są nie tylko świadectwem mistrzowskiego rękodzieła na przestrzeni niemal całego pierwszego tysiąclecia historii Europy naszej ery, lecz ukazują również przemiany w dziedzinie ideowej dokonujące się głównie wśród owych „barbarzyńców”, coraz chętniej nawiązujących do starych rzymskich tradycji, tak w sensie wierzeń, jak i organizacji, a także obyczajowości. W końcu to właśnie ci, mozolnie przez Rzymian i ich potomków cywilizowani „barbarzyńcy” stali się twórcami i treścią owego nowego świata, wymienionego w podtytule wystawy.

Nagromadzenie na wystawie tak wielkiej ilości wspaniałych zabytków powoduje, że ekspozycja w Palazzo Grassi posiada jeszcze jeden aspekt, za jaki można uznać spojrzenie jej twórców na dzieło sztuki jako takie, i jego znaczenie dla najszerzej pojmowanej kultury, niezależnie od tego, gdzie i kiedy ona występuje; w końcu wystawa ta przygotowana została przez galerię sztuki.

Otóż przed budynkiem Palazzo Grassi, na platformie na Grand Canal, znajduje się instalacja w kształcie czaszki ludzkiej, wykonana z metalowych elementów; jej zewnętrzną warstwę tworzą różnego rodzaju utensylia kuchenne. Jest to dzieło sztuki autorstwa hinduskiego artysty o nazwisku Subodh Gupta, zatytułowane "Very Hungry God" (Bardzo głodny Bóg). Zastosowanie w instalacji przedstawiającej ludzką czaszkę licznych przedmiotów codziennego użytku związanych z podstawową czynnością w życiu człowieka, jaką jest przygotowywanie pożywienia, ma stanowić symbol nietrwałości, ulotności tego życia i wskazywać zarazem na ontologiczną stronę ludzkiego losu. Instalacja ta stanowiła część poprzedniej ekspozycji w galerii Palazzo Grassi pt. "Sekwencja 1. Malarstwo i rzeźba w kolekcji Francois Pinault". Przygotowując wystawę "Rzym i barbarzyńcy" postanowiono pozostawić tę czaszkę, aby była dodatkowym świadectwem uniwersalności języka sztuki, niezależnie od czasu i kultury. Bowiem wystawa "Rzym i barbarzyńcy" jest przede wszystkim wielkim manifestem uniwersalności sztuki, jako jedynego, wspólnego dla ludzi wszystkich epok i kultur, środka wyrazu umożliwiającego wyrażanie swych odczuć i zarazem ich rozumienie. Uniwersalizm sztuki pozostaje taki sam pomimo burz dziejowych, upadków cywilizacji, wzajemnego przenikania się kultur, ich wzlotów i upadków. I instalacja hinduskiego artysty, owa intrygująca czaszka, w zestawieniu ze sztuką starożytną i sztuką wczesnośredniowiecznej Europy, jest wymownym świadectwem uniwersalnego i nieprzemijającego języka sztuki i siły jej przekazu.

Warto też wspomnieć kilka słów o samym budynku Palazzo Grassi. Gmach powstał w XVIII wieku i przechodził (jak większość innych budowli w Wenecji) kilkakrotnie okresy przemian i przebudowy. Od kilku lat jest własnością François Pinault, znanego na zachodzie kolekcjonera i organizatora obrotu dziełami sztuki. Budynek przeszedł renowację według projektu wziętego w świecie architekta wnętrz japońskiego pochodzenia Tadao Ando i od dwóch lat pełni funkcję galerii sztuki znanej już z wystaw najwyższej klasy. Dysponujący ogromną powierzchnią wystawową i nowoczesną techniką wystawienniczą gmach jest predystynowany do organizacji wielkich przedsięwzięć również i w fizycznym wymiarze. Palazzo Grassi jest budynkiem położonym w centrum miasta, nad Grand Canal, niedaleko Placu św. Marka, co też ma określone znaczenie wpływające na prestiż lokowanych tam wydarzeń. Więcej informacji o działalności galerii, a także o omawianej tu wystawie można znaleźć pod adresem: www.palazzograssi.it

Wystawa eksponowana będzie w Wenecji do 20 lipca br.; jej następnym miejscem pobytu będzie Bonn w Republice Federalnej Niemiec. Jeśli ktoś z naszych muzealnych lub internetowych gości odwiedzi w tym czasie Wenecję, zachęcamy do wizyty w Palazzo Grassi; budynek łatwo poznać po opisanej wyżej ogromnej rzeźbie (?) ludzkiej czaszki wykonanej z metalowych przedmiotów - stosownego do znanej galerii przykładu nowoczesnej sztuki.

Jacek Rydzewski

Palazzo Grassi	Wnętrze galerii	Posąg księcia
Marek Aureliusz	Zespół z Jakuszowic	Zespół z Jakuszowic
Współczesna sztuka